سانسكريت آن است ، ارتباط ريشه‌اى دارد . اين گياه از جنوب و شرق آسيا ابتدا به ايران و سپس به وسيله هخامنشيان به بين النهرين برده شد . اعراب آن را به مصر و مراكش و اسپانيا بردند و گويا در حدود قرن 15 ميلادى كشت آن در ايتاليا معمول شده است . رويش برنج به شرايط اقليمى ويژه‌اى نياز دارد كه امكان آن در همه عرضهاى جغرافيايى دنيا فراهم نيست . علاوه بر خاك نرم و حاصلخيز ، آب زياد و گرما و رطوبت از شرايط طبيعى لازم براى رويش گياه برنج است . در گيلان هنگامى كه گرماى تابستان در مردادماه به اوج خود مىرسد و معمولا با شرجى نيز همراه است هواى گرمى بوجود مىآيد كه اصطلاحا به آن « برنج‌پزان » مىگويند و مراد از آن هواى گرم موردنياز براى رسيدن برنج است . كشت برنج در ايران علاوه بر استانهاى گيلان و مازندران در استانهاى خوزستان ، فارس ، اصفهان ، زنجان ، سيستان و بلوچستان و آذربايجان شرقى نيز معمول است . ليكن دو استان گيلان و مازندران مجموعا بيش از 81 % سطح زير كشت و 84 % توليد برنج كشور را در اختيار دارند . آمار مربوط به سطح زير كشت و ميزان توليد برنج در گيلان بسيار متغير است . قدمت آمارهاى رسمى نيز از حدود 30 سال تجاوز نمىكند . رابينو كه در فاصله سالهاى 1906 تا 1912 در گيلان بوده و اطلاعات مربوط به كتاب ولايات دار المرز ايران را در اين دوره گردآورى كرده ميزان توليد برنج گيلان را 180 ميليون كيلو ( 180 هزار تن ) ذكر كرده است « 33 » ؛ ليكن معلوم نيست كه اين مقدار شلتوك است يا برنج . آنچه كه مهم است اينكه برنج از اقلام مهم صادرات گيلان به روسيه بوده است . اگر آمار مربوط به توليد برنج كل كشور را در دهه 1310 - 1300 خورشيدى ملاك قرار دهيم ، ملاحظه مىكنيم كه در اين دوره متوسطه سالانه توليد كل كشور 270 هزار تن شلتوك و يا 162 هزار تن برنج بوده است « 34 » . از اينرو به نظر مىرسد كه رقم ذكر شده به وسيله رابينو كه توليد برنج گيلان را در حدود سال 1290 خورشيدى برآورد كرده مربوط به توليد شلتوك باشد ، چه در آن دوره گيلان به تنهايى نمىتوانسته بيشتر از كل توليد كشور برنج توليد كرده باشد . جدول 14 تغييرات توليد برنج گيلان را از 1346 نشان مىدهد . متوسط عملكرد و يا بازدهى شلتوك از هر هكتار در گيلان بين 2800 تا 3241 كيلوگرم در نوسان است . به‌طور متوسط از هرتن شلتوك حدود 650 كيلو برنج بدست مىآيد . افزايش سطح زير كشت و توليد برنج در گيلان نسبت به مازندران بسيار كندتر بوده است . علت اين امر محدود بودن اراضى قابل كشت در استان و وسعت كم اراضى بايرى است كه به‌طور كلى در گيلان وجود داشته است . توليد برنج گيلان در فاصله 20 ساله 1346 تا 1366 با نوسانهاى زيادى همراه بوده است . يكى از مهمترين دلايل تغيير در ميزان توليد ، شرايط آب‌وهوا و به تبعيت از آن فراوانى آب است . رويش برنج به آب پيوسته و كافى نياز دارد و جدول شمارهء 14 - توليد برنج ( شلتوك ) در گيلان از سال 1364 تا 1369 « * » مأخذ : استخراج از نشريات مختلف آمارى مركز آمار و وزارت كشاورزى . كوچكترين خلل در جريان آب موردنياز به‌ويژه در دوره دانه‌بندى برنج تأثير زيادى بر ميزان محصول مىگذارد . در مجموع چنان‌كه از جدول 14 مىتوان دريافت افزايش توليد برنج در گيلان به خوبى مشخص است . اين افزايش با عوامل داخلى زيادى ارتباط دارد . چرا كه محصول برنج گيلان كه از نظر مرغوب بودن نسبت به نقاط ديگر برترى دارد ، در بازارهاى داخل كشور مصرف مىشود . قبل از توسعه راههاى ارتباطى ميان گيلان و ديگر نقاط كشور و پيش از استفاده از ماشين در كار حمل‌ونقل ، به علت محدود بودن ارتباط با شهرها و مراكز جمعيتى بزرگ از جمله تهران ، بخش قابل‌توجهى از برنج گيلان به روسيه صادر مىشد . ليكن از حدود 30 تا 40 سال پيش به تدريج حمل برنج به روسيه كاهش يافته و عمدتا متوجه بازارهاى داخلى شد . از طرف ديگر در همين فاصله برنج به عنوان يكى از غذاهاى اصلى بسيارى از ساكنان كشور درآمد ، در صورتى كه در گذشته مصرف برنج به طبقات خاصى اختصاص داشت و يا اينكه خانواده‌هاى معمولى تنها به مناسبتهاى خاصى از برنج به عنوان غذا استفاده مىكردند . با عموميت يافتن مصرف برنج در ميان طبقات مختلف شهرى و روستائى كشور و افزايش تقاضا انگيزه اصلى براى توليد بيشتر در گيلان بوجود آمد . ليكن روند افزايش مصرف در كشور با چنان شتابى پيش مىرفت كه توليد داخلى توان پاسخگوئى به آن را نداشت . اقدامات بهزراعى و بهنژادى بذر برنج نيز براى افزايش بازدهى با جديت لازم دنبال نشد . از اينرو واردات برنج به تدريج فزونى گرفت در صورتى كه تا قبل از سال 1350 نود و هفت درصد مصرف برنج از محصول داخلى تأمين مىگرديد . در سال 1357 مقدار 21 % برنج مصرفى كشور از طريق واردات تأمين مىشد .

--> ( 33 ) . ولايات دار المرز ايران گيلان ، رابينو ، ترجمه جعفر خمامىزاده ، صفحه 45 . ( 34 ) . نگرشى اجمالى به زراعت برنج ، نشريه شماره 4 وزارت كشاورزى ، صفحه 22 . ( * ) . آمار سالهاى 67 و 68 و 69 مربوط به نشريات آمارى نيست و براساس گزارش كارشناسان اداره كشاورزى استان گيلان تنظيم شده است .