به اشاعه كشاورزى در اين قسمت كمك زيادى كرده است ، درحالىكه گيلان غربى از شمال با تالش همجوار بوده و جلگه باريك تالش با رودخانه‌هاى خروشان و طغيانى زياد خود مشكل اصلى ارتباط با نواحى شمالى واقع در جلگه لنكران محسوب مىشد . علاوه بر اين تالشها كه بيشتر كوه‌نشين بودند رغبت چندانى به سكونت در اراضى ناسالم جلگه‌اى آن زمان و اقدام به كشت در آنجا را نداشتند . اما اين بدان معنا نيست كه از فرهنگ كشاورزى بىبهره بوده‌اند . از اينرو تاريخ كشاورزى گيلان را نبايد بر اساس رواج كشاورزى تنها در بخش جلگه‌اى آن تعيين كرد . كشاورزى در گيلان قدمتى ديرينه دارد ، ليكن از هنگامى كه نواحى جلگه‌اى آباد شده عموميت بيشترى يافته و به تدريج در نتيجه سكونت دايم كوه‌نشينان و كوهپايه‌نشينان در نواحى جلگه‌اى نوع كشت و شيوه معيشت نيز متناسب با شرايط محيطى و جغرافيايى تكوين يافته است . از طرف ديگر اين نكته را نيز نبايد فراموش كرد كه مطالعات باستانشناسى در گيلان اعم از نواحى جلگه‌اى يا كوهپايه و كوهستانى هنوز بسيار ناقص است و تنها به‌طور موضعى برخى اطلاعات مربوط به معيشت و تمدن گذشته ساكنان گيلان به دست آمده است . يكى از مشكلات موجود بر سر راه اين كاوشها پوشش جنگلى و گياهى در منطقه و پنهان ماندن آثار و يادمانها در زير خاك و خاكبرگهاى گياهى و احيانا تخريب بخشهاى سطحى آن است . در تابستان 1359 نگارنده در سفرى كه به همراه همكار محترم دكتر فرج الله محمودى به ييلاقهاى تالش داشتيم در روستاهاى مريان و مكش به يادمانهاى تاريخى و سكونت‌گاههاى قديمى از نوع دولمن « 4 » برخورد كرديم كه نشانيهاى چشمگيرى از وجود يك تمدن مبتنى بر فعاليتهاى زراعى و دامدارى دربر داشت . در ييلاق مكش پس از حفر نيم متر از خاك روى يك تپه مصنوعى به انبوهى از استخوانهاى انسان رسيديم كه نشانگر وجود يك استودان باستانى در اين منطقه است و نمونه جديد آن هنوز در يزد ( استخوان دان‌مردگان ) كه محل دفن زرتشتيان بود ديده مىشود . بديهى است كه اين استخوان‌دان نشانى از وجود يك معيشت يكجانشينى در اين ناحيه از گيلان است كه در كنار فعاليت دامدارى به كشاورزى نيز مىپرداخته‌اند . يكى ديگر از مشكلات پيگيرى تاريخ كشاورزى در منطقه گيلان نبود اطلاعات مكتوب از دوران باستان است . علاوه بر آن دشواريهاى دستيابى به گيلان و گيلانيان از طريق درياى خزر و يا فلات ايران موجب شده كه در منابع قديمى ايران باستان اشاره چندانى به تاريخ اقتصادى و اجتماعى و فرهنگ زراعى منطقه نشود و تنها به كلىگوئيهاى قومى و فرهنگى بسنده گردد . واقعيت اينست كه از مورخين و جغرافىنويسان قديمى كمتر كسى به منطقه گيلان راه يافته و در آن قدم گذاشته است . از اينرو بسيارى از نوشته‌ها درباره گيلان تا چند سده پيش نيز از حد نقل‌قول ديگران تجاوز نكرده است . در حدود العالم كه به سال 372 ه . ق تأليف شده و به كوشش همكار دانشمند منوچهر ستوده به چاپ رسيده است در بيان ناحيت گيلان از آبادانى ، وفور نعمت و كشاورزى به وسيله زنان سخن رفته است « 5 » . در همين حال غذاى مردم گيلان را لتير و برنج و ماهى و كالاهاى آنان را حصير و جاروب و جا نماز ذكر كرده است . در مسالك و ممالك اصطخرى نيز كه در سده 4 هجرى قمرى تأليف شده « 6 » در ذكر ديار طبرستان و ديلم بخش هامون ( جلگه‌اى ) ولايت ديلم را گيلان ناميده است . ليكن بر اساس آنچه كه اشاره شد اطلاعات چندانى از ناحيه گيلان نداشته و در نقشه‌اى كه تحت عنوان صورت ديار ديلم و طبرستان چاپ شده از محدوده جغرافيايى گيلان كه در دو طرف سفيدرود واقع شده هيچگونه آگاهى از آباديها و شهرها به دست نداده است . ليكن ابن حوقل در صورة الارض « 7 » خود از گيلان و ديلم به عنوان سرزمينى پوشيده از درخت و بيشه‌ها ياد كرده و اضافه مىكند كه گيلان قريه‌هاى گسترده و مردمانى زراعت‌پيشه دارد . ابو الفداء نيز در تقويم البلدان « 8 » به بستانهاى گيلان اشاره كرده است . حمد الله مستوفى در كتاب نزهة القلوب « 9 » در ذكر ولايت جيلان ( گيلان ) از دوازده شهر مهم در اين ناحيه ياد كرده و محصولات عمده كشاورزى گيلان را برنج ، ابريشم ، پنبه ، غلات و مركبات برشمرده است . « 10 » آنچه كه از بررسيهاى تاريخ كشاورزى در گيلان به دست مىآيد بيانگر نكات زير است : 1 - كشاورزى در گيلان قدمتى ديرينه دارد ، ليكن تا قبل از آباد شدن نواحى جلگه‌اى عمده فعاليتهاى زراعى در نواحى كوهپايه‌اى متمركز بوده است . 2 - نواحى شرقى گيلان به دليل همجوارى با مازندران و نزديكى كوهپايه‌ها به جلگه زودتر از نواحى غربى آن در قسمتهاى جلگه‌اى به اقتصاد كشاورزى روى آورده است . 3 - قدمت كشت برنج كه بر اساس بسيارى از نوشته‌ها در سواحل درياى خزر به دوران باستان مىرسد در مازندران بيشتر از گيلان عموميت داشته است ، ليكن مىتوان تصور كرد كه به دليل ارتباط نزديك ميان مازندران و گيلان اين كشت به‌طور موضعى در برخى نواحى گيلان به ويژه در مشرق آن معمول بوده است . 4 - محصولات كشاورزى امروزى مانند برنج ، ابريشم ، غلّات و مركبات هر چند كه ممكن است در پيش از دوره اسلام در اين منطقه به دست مىآمده ، ليكن بيشتر جنبه خودمصرفى داشته است . به جنبه تجارى اين محصولات در منابعى كه بعد از نفوذ اسلام در گيلان نوشته شده‌اند

--> ( 4 ) . Dolman ( 5 ) . حدود العالم ، به كوشش منوچهر ستوده ، صفحه 149 . ( 6 ) . مسالك و ممالك ، ابو اسحاق ابراهيم اصطخرى ، تهران 1347 ، صفحهء 168 . ( 7 ) . صورة الارض ، ابن حوقل ، ترجمه جعفر شعار ، تهران 1345 ، صفحهء 119 . ( 8 ) . تقويم البلدان ، ابو الفداء ، ترجمه عبد المحمد آيتى ، تهران 1349 ، صفحهء 492 . ( 9 ) . نزهة القلوب ، حمد الله مستوفى ، به تصحيح گاى لسترنج ، تهران 1362 ، صفحهء 162 . ( 10 ) . با توجه به آب‌وهواى گيلان تصور نمىرود كه پنبه جزء محصولات عمده كشاورزى اين منطقه بوده باشد . شايد در زمان حمد الله مستوفى مناطق ديگرى از نواحى همجوار گيلان كه شرايط آب و هوايى متفاوتى با آن دارند جزو گيلان محسوب مىشده‌اند و احيانا در آنها كشت پنبه نيز معمول بوده است .