حسن معصومى تحت عنوان آذركدهء حسينى ( رشت 1334 ش ) به طبع رسيده است . از آثار ديگر او تقريرات آخوند خراسانى و حاشيه بر كفايه است . وى يك دوره علم اصول را به زبان عربى در 2000 بيت به نظم كشيده است . معين ، محمد محمد معين ، مردى كه در فرهنگ و ادب ايران نامى بلند و جاودانه يافته است ، به سال 1291 شمسى در رشت زاده شد و در كمتر از ده هزار روز حيات علمى ، سى هزار برگ اثر ارزنده از خود به جاى نهاد . تاريخهاى ديگرى كه در برخى از نشريات به چاپ رسيده درست نيست . محمد معين از خاندان عالمان بود و چون از پدر بازمانده بود در نزد نياى خود شيخ محمد تقى معين العلما و آقا سيد مهدى رشت‌آبادى مقدمات دانش را فراگرفت و اين سبب آشنائى وى با زبان و ادب تازى گرديد . دورهء نخستين دانش‌آموزى استاد در رشت گذشت و نيمهء دوم را در دار الفنون تهران به پايان آورد . در دانشسراى عالى ، رشته‌هاى ادبيات فارسى و فلسفه و علوم تربيتى را در خرداد 1313 با معدلى درخشان تمام كرد . پس از گذراندن دورهء شش ماههء دانشكدهء افسرى احتياط ، شش ماه اول سال 1314 را به خدمت نظام وظيفه گذراند و در مهر ماه آن سال به دبيرى دبيرستان شاهپور اهواز منصوب شد و سپس رياست دانشسراى مقدماتى شبانه‌روزى پسرانه را يافت . در همين روزگار به شيوهء مكاتبه‌اى ، روان‌شناسى عملى و ديگر رشته‌هاى آن را چون خطشناسى و قيافه‌شناسى و مغزشناسى ، از آموزشگاه عالى روان‌شناسى بروكسل ( بلژيك ) فراگرفت . به سال 1316 به دريافت نشان علمى از وزارت فرهنگ نائل آمد . دكتر معين در سال 1318 به تهران بازگشت و به تحصيل دورهء دكتراى زبان و ادبيات فارسى پرداخت و آن دوره را با شور و شيفتگى به پايان آورد . او از رسالهء عالمانهء خود با عنوان « مزديسنا و تأثير آن در ادبيات فارسى » به راهنمائى استاد پورداود دفاع كرد و نخستين دكتر زبان و ادبيات فارسى از دانشگاه تهران شناخته شد . رسالهء دكتراى دكتر معين در سال 1326 از سوى دانشگاه تهران منتشر گرديد و در چاپ دوم با بازنگريهاى ژرف آراسته شد و نامى ديگر گرفت : « مزديسناو ادب فارسى » . آشنائى دكتر معين با استادان نامدارى چون علامه محمد قزوينى ، ابراهيم پورداود ، كه به گونه‌اى شايسته با شيوهء پژوهش فرنگيان آشنائى داشتند و پشتكار و بردبارى خود او ، اثرى درخشان به جاى نهاد . در راه نقد و بررسى متون و در زمينهء لغت و دستور مجدّانه به تحقيق پرداخت . زبانهاى باستانى ايران را آموخت و در آموزشگاه عالى ايران‌شناسى كه به كوشش استاد پورداود بنيان گرفته بود به تدريس پرداخت . به سفارش علامه قزوينى با دانشمند نامى على اكبر دهخدا در لغت‌نامه همكارى آغاز نهاد و در كار فرهنگ و لغت بصيرتى وافر يافت و به آراستن و پيراستن « برهان قاطع » كه از نمونه - وارهاى پژوهش است پرداخت . چندان‌كه حاشيه‌هاى « برهان قاطع » به تنهائى گوياى شايستگى بسيار در ريشه‌شناسى واژه‌ها و چيرگى او در شناخت منابع و گويشهاى ايرانى است . دكتر معين كه از سال 1318 به تدريس در دانشسراى عالى و دانشكدهء ادبيات پرداخته بود به استادى دانشگاه تهران رسيد و كرسى « تحقيق در متون فارسى » به سال 1329 به وى تفويض گرديد . از نادره‌ها آن‌كه ، معين گذشته از احاطه و وسعت تحقيق و پژوهش ، در تدريس نيز تبحر و چيرگى داشت . استادى صميم و سختگير و دلبسته بود . دكتر معين كه در كسب دانش رنجهاى فراوان برده بود و ناهنجاريهاى بسيار ديده بود با اعتماد به نفسى وافر ، شخصيت علمى خود را بازشناخته بود و حريم آن را و الا و گرامى مىداشت . او پايه و مايهء دانشورى و كار تدريس و تحقيق را چندان و الا مىشمرد كه هيچ مقامى را برتر از راه برگزيدهء خود نمىدانست . از آن بود كه در زندگى خود و پس از آن حرمتى وافر يافته بود وى با وقوف بدين حرمت حتى اصرارهاى استادان خود را در پذيرش وزارت فرهنگ ناشنوده گذاشت . دانشگاه هاروارد از دكتر معين به سال 1333 براى ايراد خطابه و بازديد از مؤسسات علمى و فرهنگى دعوت كرد . در بازگشت از آمريكا دكتر معين از كتابخانه‌هاى لندن و پاريس ديدار كرد . در سال 1336 به دعوت دولت شوروى سفرى به آن كشور كرد و به سخنرانيهاى علمى پرداخت . دانشگاه سوربن در بهار سال 1337 براى شش ماه از دكتر معين براى تحقيق و تدريس دعوت نمود . دكتر معين در كنگره‌هاى جهانى خاورشناسان در مونيخ به سال 1957 و مسكو به سال 1960 ميلادى شركت داشت . در كنگرهء مونيخ استاد معين را به عضويت انجمن تأليف قاموس جامع لغات پهلوى به رياست پروفسور نيبرگ برگزيدند و در كنگرهء خاورشناسان مسكو ، مأموريت گردآورى كتيبه‌هاى فارسى بعد از اسلام به عهدهء وى گذاشته شد . دكتر معين در 26 آوريل 1959 به اتفاق آرا به عضويت انجمن ارنست‌رنان و نيز در 1958 به عضويت انجمن آسيائى پاريس پذيرفته شد . در ارديبهشت 1337 دعوت وزارت فرهنگ را براى عضويت فرهنگستان ايران پذيرفت . در نخستين كنگرهء جهانى ايران‌شناسان تهران ( شهريورماه 1345 ) دكتر معين رياست بخش ادبيات و متون فارسى را داشت ، همچنان‌كه مجتبى مينوى رياست بخش تاريخ را عهده‌دار بود . گفتگو از پايگاه بلند معين در تحقيقات ايرانى با تنوع و دگرگونيهاى چشمگير آثار او كار آسانى نيست ، هرچند كه مايهء اشتراكى اساسى در زمينه‌هاى كار به چشم مىآيد . دكتر معين با طرحى كه در تحقيقات دستورى درانداخت ، كارى بنيادى را پايه نهاد . شيوهء دكتر معين در اين طرحها بر پايهء استقصا و نمونه‌بردارى نهاده شده است . مايهء شگفتى است كسانى پنداشته‌اند كه با طرح و آموزشى پسنديده كه در دستور پديد آمده است و از آن به « روش نو » ياد مىكنند ، طرحهاى دكتر معين به گونه‌اى متروك مانده است . اين تصورى باطل و نادرست است . كار دكتر معين در طرحهاى دستورى كارى اساسى است . شيوهء نقد و بررسى و آراستن متون در آثار دكتر معين از ويژگيهاى ارزنده‌اى برخوردار است . در اين زمينه متن كامل و آراستهء « چهار مقالهء » نظامى عروضى را با تعليقات و حواشى و فهرستها به عنوان يك نمونه مىتوان معرفى كرد . آراستن فرهنگ « برهان قاطع » كه گذشته از تصحيح متن در اصلاح و