« زيج » نامى عمومى است براى كتابهايى كه در زمينهء نجوم نوشته مىشد و شامل جدولهاى نجومى و توضيحهاى مربوط به اين جدولها بود . در زمان خسرو انوشيروان ساسانى كتابى به نام « زيج شهريار » تأليف شده بود كه اكنون نسخه‌اى از آن باقى نمانده است . در نجوم دورهء اسلامى هم همين عنوان فارسى زيج مورد استفاده قرار گرفت و طى هشت قرن اول بعد از ظهور اسلام بيش از صد كتاب زيج به دست دانشمندان مسلمان تأليف شد . زيج جامع گوشيار يكى از آثار مهم نجوم دورهء اسلامى است كه خوشبختانه نسخه‌هاى متعددى از آن باقى مانده است و در كتابخانه‌هاى تركيه ، مصر ، آلمان ، هلند و در كتابخانهء عمومى لنين در مسكو نگهدارى مىشود . خلاصه‌هائى از مطالب اين زيج به زبانهاى آلمانى و انگليسى ترجمه شده و مطالب علمى آن مورد بررسى قرار گرفته است . در سال 1367 به مناسبت هزارهء گوشيار گيلانى ، چكيدهء زيج جامع به فارسى نيز انتشار يافت . اين زيج در چهار مقاله تدوين شده است . مقالهء اول را حدود يك قرن پس از گوشيار ، شخصى به نام محمد بن منجم تبريزى به فارسى ترجمه كرده است . گوشيار در مقدمهء زيج جامع ، انگيزهء تأليف اين اثر را چنين بيان كرده است : « . . . چون نگاه كرديم در زيجهائى كه تأليف كرده‌اند در صناعت نجوم و تأمل كرديم در آنجا بعضى فساد يافتيم كه به صلاح محتاج بود و در بعضى ناقصى يافتيم كه به تمامى محتاج بود و در بعضى درازى و دورى ديديم كه به كوتاهى و نزديكى محتاج بود . . . پس خواستيم كه زيجى كنيم و علم و عمل را در اينجا جمع كنيم و فساد را به صلاح آوريم و دور را نزديك گردانيم و ناقص را تمام كنيم و پيدا كنيم معنى هرلفظى و شرح دهيم و برهان ظاهر كنيم و چون تفاوتى يابيم ميان اين زيج و ديگر زيجها آن باشد كه فساد را صلاح آمده باشد و دور نزديكتر شده و ناقصى تمام شده و در پيش افكنديم عمل سهل تا مبتديان را آسان باشد و به زودى فايده يابند و چهار مقالت كرديم : مقالت نخستين در حساب بابها و مقالت دوم در جدول و مقالت سوم در شرح هيئت و مقالت چهارم در برهان و چون عزم درست شد و نيت من مؤكد گشت در اين از خداى تعالى توفيق كفايت و هدايت خواستم انه هو المعين . . . » « 21 » . محتواى زيج جامع كم‌وبيش مثل مطالبى است كه در اغلب زيجها يافت مىشود . در اين زيج مطالب و جدولهائى در مورد تقويمهاى هجرى ، يزدگردى و سلوكى و تبديل آنها به يكديگر وجود دارد . هنديها و اعراب پيش از اسلام براى نگهداشتن حساب ماه قمرى از 28 گروه اختران يا ستاره‌هاى درخشان نزديك به دايرة البروج استفاده مىكردند كه آنها را منازل قمر مىناميدند . زيج جامع جدولى براى منازل قمر دارد . همچنين جدولهايى براى تابعهاى مثلثاتى سينوس ، تانژانت و كتانژانت دارد و جدولهاى ديگرى براى تابعهاى نجومى ، تعديل زمان ، حركت سيارات ، خسوف و كسوف و رؤيت هلال ماه . جدولهاى ديگر زيج جامع مربوط مىشود به مختصات شهرها شامل طول و عرض جغرافيايى شهرهاى مختلف و جدولى براى بيان موقعيت ستاره‌ها در آسمان . اثر ديگر نجومى گوشيار « زيج بالغ » اوست . پژوهشگران غربى زيج جامع و زيج بالغ را يك اثر واحد دانسته و از آن با عنوان « الزيج الجامع و البالغ » نام برده‌اند . تقىزاده اين دو زيج را مستقل از هم دانسته همچنان كه بيهقى و ديگران دو زيج به گوشيار نسبت داده‌اند . در هرصورت ، اشارهء خود گوشيار در باب اول از مقالهء اول كتاب مجمل الاصول ( كه بعدا به آن مىپردازيم ) موضوع را يكسره روشن مىكند : « . . . راه به دانستن احكام نجوم به دو چيز مىباشد ، به دانش فلكهاى ستارگان و حركتشان و شمار تقويم ايشان و حال ايشان از فلكها . . . و هركه بدين علم دانا باشد او شريفتر و راستتر دانشى دانسته بود و اندرين معنى دو كتاب كرديم يكى را زيج جامع خوانيم و يكى را زيج بالغ . . . » متأسفانه تاكنون وجود هيچ نسخه‌اى از اين زيج گزارش نشده است . تنها در يك مجموعهء خطى در كتابخانه‌اى از شهر بمبئى ، بخشى در صفحه تحت عنوان « فى استعمال ادوار الكواكب على مذهب الهند من زيج البالغ لكوشيار » وجود دارد كه دربارهء مفهوم دور ستارگان و سيارات در آئين هندوان مىباشد . بنا به اعتقاد هندوان مدت‌زمان اين نوبت از آفرينش كه در آن هستيم 000 ، 000 ، 320 ، 4 سال است و در آغاز اين دوران ، همهء سيارات در ابتداى برج حمل بودند و از آنجا شروع به چرخش كرده‌اند و در پايان عالم دوباره همه در آخر برج حوت جمع مىشوند و طى اين‌مدت تعداد چرخشهايشان به گرد زمين عددهاى صحيحى است كه دور هريك از آنها خوانده مىشود . اين مفهوم به صورتهاى ديگرى نزد بابليان ، ايرانيان باستان و فيلسوفان فيثاغورسى و رواقيون نيز وجود داشته است . كتاب مهم گوشيار در احكام نجوم « مجمل الاصول فى احكام النجوم » است كه به نام « المدخل فى صناعة احكام النجوم » يا « اربع مقالات » نيز خوانده شده است . احكام نجوم يعنى استخراج احكامى دربارهء حوادث عالم يا سرنوشت اشخاص براساس موقعيت اجرام آسمانى . بنابراين در كتابهاى احكام نجوم بناگزير مباحثى از علم نجوم نيز مطرح مىشود . كتاب مجمل الاصول گوشيار كه در تدوين آن از كتاب احكام نجوم بطلميوس به نام تترابيبلوس ( به معنى چهارمقاله ) استفادهء فراوان شده ، درواقع آميزه‌اى است از احكام نجوم يونانى ، ايرانى و هندى . اين كتاب نزد دانشمندان پيشين از شهرت و اهميت زيادى برخوردار بوده است و در حال حاضر در بسيارى از كتابخانه‌هاى دنيا ( از جمله در ايران ) نسخه‌هايى از آن يافت مىشود . مجمل الاصول به فارسى ترجمه شده و نسخه‌هاى خطى ترجمهء فارسى آن در ايران و كشورهاى ديگر وجود دارد . اين كتاب گوشيار به زبان تركى نيز ترجمه شده است كه نسخهء خطى آن موجود است . در سال 1383 ميلادى يعنى بيش از 6 قرن پيش ، مجمل الاصول به دست گروهى از دانشمندان مسلمان و چينى به زبان چينى ترجمه شده است . اين ترجمهء چينى دست كم دو بار به چاپ رسيده است . يك پژوهشگر ژاپنى از دانشگاه كيوتوى ژاپن كه روى اين ترجمهء چينى و نيز روى متن عربى مجمل الاصول كار كرده است معتقد است كه به احتمال زياد ترجمهء چينى اين اثر براساس يك ترجمهء فارسى آن فراهم شده است . عنوان مقالات چهارگانهء مجمل الاصول چنين است : مقالهء اول در مدخل و اصول ، مقالهء دوم در حكم كردن به امور عالم ، مقالهء سوم در حكم كردن بر مواليد ، مقالهء چهارم در جمل اختيارات . در آغاز قرن هشتم هجرى ، سيف منجم شرحى به فارسى بر مجمل الاصول نوشته است كه نسخه‌هاى خطى آن موجود است . با توجه به شهرت و اهميتى كه مجمل الاصول داشته است ، در موارد زيادى دستنوشته‌هاى ديگرى از آثار نجومى گوشيار يا ديگران در فهرستها به عنوان كتاب احكام نجوم گوشيار ثبت شده است .

--> ( 21 ) . ترجمهء فارسى مقالهء اول زيج جامع ، ليدن ، نسخهء 1056 ، صفحهء 1 پ و 2 .