معين آورده شود در گيلكى هم به همان نحو استعمال مىگردد مانند فكر كردن - فكر كودن ، راضى بودن - راضى بوستن . . . 4 - گرايش به حذف تشديد در گيلكى محسوس است : عربى گيلكى غصه غرصه حمال حمبال 5 - حروف حلقى ع و ح يا حذف و يا بدل به الف مقصور مىشوند : عربى گيلكى عربى گيلكى قاعده قايده معده مده محشر ماشر معبود مابود احوال اوال محكوم ماكوم . . . معشوق ماشوق 6 - در تعبيرها و شبه‌جمله‌ها نيز تغيير روى مىدهد : عربى گيلكى بلاوارث بيله‌ورس عن قصد انقصنه ( عمدا ) 7 - اسامى خاص عربى نيز در گيلكى دستخوش تحول زياد شده است : عربى گيلكى اسماعيل ايسمال محمد ممد محمود مامود كاظم كيظم . . . « 44 » دربارهء تأثير مستقيم واژه‌هاى عربى دخيل در فارسى درى يا گيلكى و نوع تحول آنها نمىتوان به شيوهء مقايسه و تطبيق و استنتاج علمى دقيق متوسل شد . زيرا سنن ادبى و سوابق رشد و تكامل زبان فارسى درى و تنوع و غناى نثر و نظم آن به مراتب بيش از گيلكى است و حال آنكه در گيلكى بين زبان گفتار و نوشتار هنوز حد فاصل زيادى مشهود نيست و در گيلكى فقدان سنتهاى ادبى برومند همانند فارسى محسوس است . معدودى واژه‌هاى روسى نيز از دوران پيش به سبب همسايگى و آميزش و دادوستد بازرگانى با روسها به گيلكى راه يافته كه بيشتر در نواحى بيه‌پيش به كار مىرود مانند : پامادر به معنى گوجه‌فرنگى ، استول به معنى صندلى و پيرگوزگا به معنى چاى قندپهلو . . . لازم به تذكر است كه فقط واژه‌هاى روسى به گيلكى راه نيافته ، بلكه از زبانهاى اروپائى و قبل از روسى نيز كلمات خارجى وارد گيلكى شده و حتى به صورت فعل مركب يا مصدر مركب همراه با فعل معين صرف مىشود مانند پزدئن به معنى پز دادن كه جزء اول آن از زبان فرانسه آمده است . اين‌گونه كلمات از طريق مركز ( پايتخت ) يا از راه روسيه به گيلان رسيده است مانند آفتك به معنى داروخانه كه Apotheke آلمانى است و تا چندى پيش در گيلان شنيده مىشد . استاد پور داود دربارهء هيئت و تركيب واژه‌هاى گيلكى چنين نوشته‌اند : « بسا از واژه‌هاى گيلكى با اندك تفاوتى در اوستا هم موجود است . هيئت لغتهاى پهلوى يعنى زبان رايج روزگار ساسانيان در آن فزون و فراوان ديده مىشود . . . بسيارى از اين الفاظ عربى است كه در لهجه‌هاى گوناگون گيلان تحريف شده و يك رشته از آن تركى است كه ديگر در فارسى امروزى ما رواج ندارد . در گيلكى مانند خود زبان ادبى فارسى لغاتى هم از اقوام ديگر چون چينى و هندى و يونانى در آن راه يافته است . در اين يك قرن اخير هم از راه درياى خزر ، چند لغت تتار و روسى هم به سر زبانهاى مردم آن سامان افتاده است . . . « 45 » » اينك مىپردازيم به ذكر فرهنگهاى گيلكى كه در پرتو بررسيها و پژوهشهاى علمى دانشمندان ايرانى فراهم آمده است : 1 - در سال 1332 خورشيدى به همت دكتر منوچهر ستوده ، « فرهنگ گيلكى » به فارسى طبع گرديد . تا آن‌وقت احساس مىشد كه در بين اركان زبان گيلكى فقدان يك لغت‌نامهء رايج خلاء بزرگى را پديد آورده است . اين نقيصه به دست يك دانشمند ايرانى با تدوين و طبع « فرهنگ گيلكى » مذكور مرتفع گرديد و نخستين‌بار ابتكار عمل از دست دانشمندان بيگانه ربوده شد . پيشگامى منوچهر ستوده در تأليف « فرهنگ گيلكى » به حكم الفضل للمتقدم داراى ارزش خاص است . تلاش و مجاهدت شخصى ايشان در گردآورى يكايك واژه‌ها و طرز تلفظ و معانى صحيح آنها ، مشهود است . استاد پورداود در مقدمهء اين فرهنگ چنين نگاشته‌اند : « اين نامه كه به دستيارى همكار گرامى ارجمند ما آقاى منوچهر ستوده گردآورى شده ، هفتمين نشريهء انجمن ايران‌شناسى بشمار است . لهجهء گيلكى كه واژه‌هاى برخى از سرزمينهاى آن در اين نامه گردآورى شده ، يكى از لهجه‌هاى باستانى و پرمايهء ايران است . . . گردآورندهء فاضل اين نامه برخى از آن لغات را آن‌چنان‌كه در هنگام اقامت خود در گيلان شنيده در اينجا ياد كرده است . . . » 2 - « واژه‌نامهء گويش گيلكى » به انضمام اصطلاحات و ضرب المثلهاى گيلكى به همت احمد مرعشى كه در 666 صفحه در سال 1363 به طبع رسيده است . مؤلف محترم با افزودن لغات جديد و اصطلاحات و تعبيرات گيلكى تا حد زيادى به غناى فرهنگ گيلكى كمك كرده است . انتقاد برخى مبنى بر اين‌كه در اين فرهنگ لغات بيگانه جا گرفته است سخنى ناصحيح است . ما در زير اين آسمان زبان يا گويشى نمىيابيم كه كمابيش داراى واژه‌هاى دخيل نباشد . واژه‌هاى دخيل كه به سبب نيازمندى ، به زبان ثانوى جذب مىشوند هويت خود را از حيث تلفظ و معنى اوليه از دست مىدهند و تابع قواعد زبان ثانوى مىشوند . در گيلكى نيز همين معنى صورت گرفته است و هيچ فرهنگ‌نويسى واژه‌هاى دخيل را به علت بيگانه بودن دور نينداخته است . 3 - « فرهنگ گيل و ديلم » به همت محمود پاينده لنگرودى كه فرهنگ

--> ( 44 ) . گيلان‌نامه ، مقالهء « شمه‌اى دربارهء تحول واژه‌هاى عربى در زبان گيلكى » ، دكتر مير احمد طباطبائى ، به كوشش م . پ . جكتاجى ، نشر گيلكان ، رشت 1371 ، صفحهء 148 - 145 . ( 45 ) . فرهنگ گيلكى ، منوچهر ستوده ، مقدمهء ابراهيم پورداود .