عكس 10 - پل خشتى لنگرود معمارى خانه‌هاى شهرى در اينجا لازم مىداند بحث در زمينهء معمارى شهرى را با توضيحاتى راجع به خانه‌هاى شهرى به ويژه خانه‌هائى كه هنر معمارى در آنها به نحو بارزترى به نمايش گذاشته شده ادامه دهيم . در بررسى اوليهء خانه‌هاى شهرى مىتوان تركيب سه‌گانه‌اى را به صورت يك بخش اصلى در وسط و دو بال جانبى در تمامى پلانها مشاهده كرد ، كه با تأثيرپذيرى از معمارى ساير نقاط ايران رنگ و بوى خاصى گرفته‌اند . بدين ترتيب كه در قسمت ميانى ، تالار يا سه‌درى و در مواردى ايوان قرار گرفته است . در خانه رحمت سميعى مىتوانيم فضاى ايوان را با ستونهائى در نما ، همچون باغ دلگشا و نارنجستان شيراز ببينيم ، و با همان نظم اطاقهائى در پشت و پله‌هائى در دو طرف ايوان . در خانه خانم قديرى نيز اين تركيب سه‌گانه با ظاهرى ساده‌تر و شايد متداول‌تر خود را نشان مىدهد . چنين تركيبى در خانه ابريشمى و خانه جهانسوز به صورت تكامل يافته‌ترى مشاهده مىشود ( شكل 27 ) . اين صورت اوليه ترتيب فضاها در مواردى تغييرات جالبى نيز پيدا كرده‌اند . براى مثال در خانه اسديان ايوان تبديل به راهروئى نسبتا سراسرى گشته كه ديگر حالت مركزيت معمول را ندارد . اما همان عملكردهاى هميشگى با تركيبى تكرار شونده در پشت ايوان ديده مىشوند كه مىتوان نمونه‌هاى آن را در معمارى آذربايجان نيز مشاهده كرد . در حقيقت اين خانه همچون بعضى از خانه‌هاى بومى داراى دو لايهء متفاوت ، شامل لايهء سرتاسرى ايوان و لايهء اطاقها مىباشد ؛ چيزى كه به ندرت در معمارى شهرى ساير مناطق ديده مىشود . به ويژه در خانه ابريشمى ، همان ايوان سراسرى با چوب و شيشه بسته شده و تمام سطوح فوقانى را همشكل ساخته است ( عكس 32 رنگى ) . به طور كلى با توجه به حالت متقارن بناها ، مركزيت و سه‌گانگى موجود پلانهاى منازل شهرى داراى نظم و هندسهء پيوسته‌اى مىباشند . اما همين نظم در مواردى با سطوح بيرون زده شكسته مىشود و بنا ، به سوى نوعى ساخت ارگانيك تمايل مىيابد . در اين زمينه مىتوانيم از خانه معتمد نام ببريم ( شكل 28 ) . از نكته‌هاى قابل بحث ديگر مسئله جايگزينى عملكردهاى گوناگون در اطراف حياط مىباشد . در معمارى خانه‌هاى شهرى ، حالتى كه اطراف حياط كاملا شكل 26 - پلان همكف خانهء خانم قديرى در سبزه‌ميدان رشت .