استان از نظر حجم جمعيتى با ناهماهنگيهاى زيادى مواجه است . اين عدم تعادل تقريبا در تمام رده‌هاى جمعيتى به چشم مىخورد . در صورتىكه از مقايسهء شهرهاى كمتر از 5 هزارنفره صرفنظر شود تعداد شهرهاى واقع در طبقات جمعيتى 100 تا 300 هزارنفره ، 50 تا 100 هزارنفره و 25 تا 50 هزار نفره به نحو محسوسى كمتر و شهرهاى واقع در طبقات جمعيتى 10 تا 25 هزار نفره و 5 تا 10 هزارنفره بيشتر از حد مطلوب است . با توجه به تعداد شهرهاى اين استان و نقطه‌نظرهائى كه در مورد جلوگيرى از تشديد تراكم در محور رشت - بندر انزلى وجود دارد ايجاد شهر ديگرى با جمعيت بيش از 100 هزارنفره مىتواند كمبود موجود در طبقه 100 تا 300 هزارنفره را جبران كند و چون تعداد جمعيت و ميزانهاى رشد جمعيتى شهرهاى ديگر استان امكان حصول به اين نقطه‌نظر را در شرايط عادى ميسّر نمىسازد مطالعه براى ايجاد يك شهر 100 تا 250 هزارنفره در مناسب‌ترين محل و يا ادغام دو يا چند شهر نزديك به هم در زمينهاى غير كشاورزى و به دور از جلگه مركزى گيلان مىتواند به تأمين وضع مطلوب و جلوگيرى از قطبى شدن شهر رشت كمك كند . به موازات اين امر تقويت 2 شهر از شهرهاى كمتر از 50 هزارنفره ( اين شهرها مىتوانند از شهرهاى 10 تا 25 هزارنفره نيز كه داراى امكانات توسعهء كالبدى باشند انتخاب شوند ) براى ارتقاء به طبقهء جمعيتى 50 تا 100 هزار نفره و تقويت 3 شهر از شهرهاى 5 تا 10 هزارنفره براى ارتقاء به طبقهء 10 تا 25 هزارنفره به هماهنگى بيشتر نظام سلسله مراتب شهرى استان گيلان خواهند انجاميد . اشكال اصلى در اين راه محاط شدن شهرهاى گيلان به وسيلهء زمينهاى زراعى است و مطالعات دقيقترى را مىطلبد تا معلوم شود چگونه مىتوان به چنين تعادلى دست يافت . مهمترين قدم در اين راه انجام مكان‌يابيهاى دقيقترى در خارج از بخش جلگه‌اى گيلان است و مسلما مناطق كوهپايه‌اى از اين لحاظ در اولويت خاصى قرار دارند . 2 - 4 - 2 روستانشينى در گيلان به طوريكه گفته شد استان گيلان از نظر استقرار جمعيت چهرهء روستائى دارد و به احتمال زياد تا 15 سال ديگر نيز حداقل نيمى از جمعيت استان را ساكنان نقاط روستائى تشكيل خواهد داد . ميزان رشد جمعيت روستائى گيلان به شرحى كه ارقام جدول شمارهء 5 نشان مىدهند در دورهء 30 ساله گذشته همواره كمتر از ميزان رشد طبيعى جمعيت بوده است . گرچه ميزان رشد جمعيت استان گيلان نيز در مقايسه با كل كشور همواره پائين‌تر بوده است لكن رقم 66 / 1 درصد به عنوان متوسط ميزان رشد سالانه جمعيت روستائى اين استان در دورهء 30 ساله كه از مقايسهء جمعيت روستايى سالهاى 1335 و 1365 به دست مىآيد حاكى از آن است كه نقاط روستايى اين استان در اين دوره ، سالانه حدود 3 / 1 از افزايش جمعيت خود را به صورت مهاجر از دست داده است . اغلب اين مهاجران با استقرار در شهرهاى كوچك و بزرگ منطقه موجبات افزايش سريع جمعيت نقاط شهرى و تبديل روستاهاى بزرگ به شهرهاى كوچك و متوسط را فراهم ساخته‌اند ( افزايش نقاط شهرى استان در دورهء 30 سالهء مورد بحث از 10 به 31 جلوه‌اى از اين تغيير و تحول است ) . جدول شمارهء 5 - ميزان رشد سالانهء جمعيت روستائى گيلان در يك دورهء 30 ساله ( 65 - 1335 ) . افزايش ميزان رشد سالانه جمعيت نقاط روستائى استان گيلان از 27 / 1 درصد در فاصلهء سالهاى 1345 و 1355 به 47 / 1 درصد در سال در دورهء بعد را بايد به رونق فعاليتهاى كشاورزى و بهره‌بردارى از زمين در دوره اخير يعنى در سالهاى بعد از انقلاب اسلامى مربوط دانست . در اين دوره وقوع جنگ تحميلى و مسئله چندنرخى شدن كالاها ، بهره‌ورى روستائيان از توليدات كشاورزى را افزايش داد و همزمان با آن ركود اقتصاد شهرى به ويژه فعاليتهاى ساختمانى ، به حفظ و نگهداشت بيشتر جمعيت در نقاط روستائى انجاميد . ادامهء چنين روالى در آينده به جهت محدوديت سطح زمينهاى كشاورزى مشكل مىنمايد و به احتمال زياد ، متوسط ميزان رشد جمعيت روستائى اين استان در دورهء 20 ساله 1365 - 1385 به حدود 3 / 1 درصد در سال نزديك خواهد شد و از آن به بعد با تبديل چند روستاى بزرگ به شهر به طور محسوسى رو به كاهش خواهد گذاشت . مقايسه تعداد روستاها و چگونگى توزيع آنها برحسب جمعيت در سرشماريهاى مختلف به دليل تغيير تعريف ده ( در سرشماريهاى قبل ) و آبادى ( در سرشمارى اخير ) و تقسيم‌بنديهاى فرعى آن ، خالى از اشكال نيست . از اين‌رو بهتر است كه چنين مقايسه‌اى ، در صورتىكه مربوط به همه آباديها باشد ، در دورهء زمانى كوتاهترى ، مثلا در دو سرشمارى 1355 و 1365 صورت گيرد و چنانچه دورهء طولانىترى مورد نظر باشد به آن دسته از آباديها مربوط شود كه تغيير تعريف تأثيرى در مقايسه باقى نگذارد . طبقه‌بندى تعداد آباديهاى گيلان در سرشماريهاى 1355 و 1365 كه در جدول شماره 6 آمده است گوياى كاهش محسوس آباديهاى كم‌جمعيت و افزايش تعداد آباديهاى پرجمعيت است به گونه‌اى كه به رغم افزايش تعداد آباديهاى استان از 2722 به 2745 ، از شمار آباديهاى كمتر از 100 نفره ، 124 آبادى كم شده و 119 آبادى بر شمار آباديهاى بيش از 500 نفره افزوده شده است و علاوه‌بر آن 4 نقطه بيش از 5 هزارنفره نيز ، در سرشمارى سال 1365 ، بر اثر تغيير تعريف ، روستا تلقى شده است « 3 » . مقايسهء تعداد و ميزانهاى رشد جمعيت آباديهاى بيش از 500 نفره استان

--> ( 3 ) . آج‌بيشه با 6850 نفر ، سراوان با 5196 نفر ، نخودچر با 5850 نفر روستا محسوب شده‌اند در حالىكه پره‌سر با 4996 نفر ، شفت با 4481 نفر و ماسوله با 1132 نفر با داشتن جمعيتى كمتر از 5 هزار نفر در سال 1365 شهر به حساب آمده‌اند !