كشور از يك طرف و افزايش محسوس آن در فاصلهء سالهاى 1355 - 1365 از طرف ديگر است . اين ميزان ، كه در فاصلهء سالهاى 1335 - 1355 با نوسان اندكى در حد 1 / 2 درصد در سال قرار داشته است ، در دورهء 10 ساله 1355 - 1365 با حدود 30 درصد افزايش به 78 / 2 درصد در سال رسيده است . در مقايسهء ميزان رشد سالانهء جمعيت استان گيلان با ميزان رشد سالانهء جمعيت كشور در مقاطع سرشماريها به طوريكه ارقام زير نشان مىدهند : ميزان رشد سالانهء جمعيت استان گيلان در دورهء 30 ساله 1335 - 1365 به طور متوسط 38 درصد كمتر از ميزان رشد سالانهء كشور بوده و اين تفاوت در شرايط ميزان رشد بالا به بيش از 40 درصد و در دورهء 10 ساله 1345 - 1355 ، كه همزمان با اجراى سياستهاى كنترل جمعيت در كشور بوده است ، با كاهش محسوسى به حدود 32 درصد رسيده است . اين تجربه نشان مىدهد اثر سياستهاى كنترل مواليد بر كاهش ميزان رشد جمعيت در مناطق مختلف يكسان نبوده و حدود اثرگذارى آن در ميزانهاى رشد پايين‌تر محدودتر خواهد بود و اين نكته‌اى است كه در بحث مربوط به تغييرات سطح بارورى زنان استان گيلان و آينده‌نگرى جمعيت مورد نظر خواهد بود . 3 - 2 تراكم جمعيت استان گيلان بعد از استان تهران پرتراكمترين استان كشور بوده و از لحاظ تراكم زيستى نيز در سطح بالائى قرار دارد . با توجه به عدم همزمانى آمارگيريهاى كشاورزى با سرشماريهاى عمومى نفوس و مسكن ، در صورتى كه ميانگين وسعت اراضى كشاورزى كشور و استان گيلان در آمارگيريهاى سالهاى 1353 و 1361 ( به ترتيب 16148000 و 14867000 هكتار در كشور و 265058 و 265000 هكتار در استان گيلان ) ملاك محاسبهء تراكمهاى زيستى در سالهاى 1345 و 1355 قرار گيرد و ارقام مندرج در آمارنامهء كشاورزى سال 1365 ( 14458671 هكتار در كشور و 323990 هكتار در استان گيلان ) نيز مبناى اين محاسبه در سال 1365 باشد ، ارقام ستون بعد به دست خواهد آمد : بدين‌ترتيب با افزايش جمعيت ، تفاوتهاى مربوط به تراكم ( اعم از تراكم ساده و يا تراكم زيستى ) بين كل كشور و استان گيلان رو به كاهش گذاشته است . تراكم جمعيت گيلان كه در سال 1335 بيش از 6 برابر تراكم جمعيت كشور بوده در سال 1365 به كمتر از 7 / 4 برابر رسيده است و نسبت تراكم زيستى گيلان به كشور نيز در دورهء بيست ساله 1345 - 1365 از 9 / 2 برابر به كمتر از 9 / 1 برابر تقليل يافته است . مقايسهء تراكم جمعيت شهرستانهاى گيلان ، به تفكيك بخش ، در سال 1365 كه در جدول شماره 2 آمده است تفاوتهاى موجود در انباشتگى جمعيت در سطح استان را نشان مىدهد : ( اصطلاح انباشتگى در مطالعات جمعيت‌شناسى مفهوم خاصى دارد و مراد از آن تعداد جمعيت به كيلومتر مربع است . ) 4 - 2 شهرنشينى و روستانشينى در گيلان پراكندگى جمعيت و عرضهء خدمات اوليه در گيلان به گونه‌اى است كه زندگى در نقاط روستائى را به ويژه در جلگهء مركزى گيلان ، كه در آن آباديها در فواصل كمترى نسبت به هم و در ارتباط سهل و ساده‌اى نسبت به شهرها قرار دارند ، تسهيل كرده است ، به گونه‌اى كه در سال 1365 در هر 478 كيلومتر مربع از مساحت استان گيلان يك شهر و در هر 5 كيلومتر مربع از آن يك روستا وجود داشته است . مقايسهء اين ارقام با چگونگى آنها در كل كشور ، كه در هر 3322 كيلومتر مربع از آن يك شهر و در هر 25 كيلومتر مربع آن يك روستا وجود دارد فشردگى مراكز استقرار جمعيت در گيلان را به خوبى نشان مىدهد . مهمترين ويژگى نحوهء استقرار جمعيت در گيلان ، كم‌جمعيت بودن نسبى شهرها ( در سال 1365 ميانگين جمعيت شهرهاى استان گيلان 26915 نفر و متوسط جمعيت شهرهاى كشور ، با احتساب تهران 54132 نفر و بدون

--> [ 1 ] . نشريات سرشمارى عمومى نفوس و مسكن ، مساحت كشور را در سال 1345 حدود 1648 هزار كيلومتر مربع ، در سال 1355 كمى بيش از آن و در سال 1365 حدود 1 / 1630942 كيلومتر مربع اعلام كرده است . گرچه اين تفاوتها ، اثر چندانى در محاسبهء تراكم جمعيت ندارند و به احتمال زياد از تفاوت دقت روشهاى مختلف برآورد و اندازه‌گيرى ناشى شده‌اند بااين‌همه ، براى اجتناب از بحثهاى اضافى در اين گزارش رقم اعلام شده در سرشمارى سال 1345 ( 1648000 كيلومتر مربع ) پايهء محاسبهء تراكمهاى جمعيت كشور در زمان انجام سرشماريها قرار گرفته است . [ 2 ] . وسعت اراضى كشاورزى آبى و ديم كشور در سرشمارى عمومى كشاورزى سال 1367 براساس نتايج 5 / 2 درصد خانوارهاى بهره‌بردار كشاورزى در كشور ، 16871509 هكتار و در گيلان 315332 هكتار اعلام شده است . اين افزايش در يك مدت دوساله از 1365 تا 1367 با درنظر گرفتن آمار احيا و واگذارى اراضى كشاورزى در سطح كشور ناشدنى است .