انوشيروان نيز چنان‌كه مورخان عرب نوشته‌اند ، سپاهى عظيم به گيلان فرستاد . بعد از ظهور اسلام نيز هرگز سپاهيان عرب نتوانستند بر مردم گيلان پيروز شوند ، در حالىكه سراسر ايران را از رود فرات تا رود جيحون و از خليج فارس تا اراضى قفقاز تحت تسلط خود درآورده بودند . مورخان ايرانى و عرب از جنگهاى متعددى بين تازيان و ديلميان ياد مىكنند . مؤلف « تاريخ طبرى » در مورد نخستين جنگ كه بين تازيان با ديلميان و متحدان آنان از رى و آذربايجان رخ داد مىنويسد : « جنگى سخت به عظمت جنگ نهاوند بود و كم از آن نبود . » تمام اين‌روايات گذشته از دلاورى و سلحشورى ديلميان دلالت بر انبوهى جمعيت در اين سرزمين را دارد ، زيرا اگر تعداد آنان اندك بود ، هر اندازه شجاع و جسور بودند ، توانائى برابرى با لشكريان عظيم 300000 نفرى را نداشتند . 3 - 1 بعد از اسلام : آمارهاى تخمينى در دوره‌هاى بعد از اسلام نيز تا 1850 ميلادى ( 1229 ه . ش ) ، كه خودزكو آمارى از جمعيت گيلان منتشر ساخت ، هيچ عدد و رقمى كه احتمالا به درستى آن بتوان اعتماد كرد در دست نيست . زيرا مورخان و نويسندگان از آمار و ارقام اطلاعى نداشتند و در نقل عدد و رقم اصولا دقت و وسواس به خرج نمىدادند . به عنوان نمونه مؤلف « الدّر الفاخر » مىنويسد : همزمان با قيام ناصر الاطروش ( حدود 301 ه . ق ) دو هزار نفر در گيلان و مازندران به دست او مسلمان شدند . قاضى نور الله شوشترى مؤلف « مجالس المؤمنين » اين رقم را 1000000 ثبت كرده است ! خودزكو نيز در كتاب « سرزمين گيلان » به اين واقعيت اشاره كرده مىنويسد : « دست يافتن به رقم درست جمعيت گيلان بسيار دشوار است . ايرانيان خود در اين‌باره اطلاع درستى ندارند . وصول ماليات سرانه در اينجا معمول نيست و بهرهء مالكانه معمولا برحسب ميزان محصول وصول مىشود بدون اين‌كه تعداد توليدكنندگان در اين ميانه نقشى داشته باشد . » سپس وى يك برآورد مربوط به سال 1840 ميلادى ( 1256 ه . ق ) از جمعيت نقاط مختلف گيلان را كه به نظر او بيش از همه به واقعيت نزديك است ، به شرح زير مىآورد : رشت 75000 نفر لاهيجان 62000 نفر فومن 58000 نفر لنگرود و لشت‌نشا جمعا 20000 نفر رانكوه 14000 نفر گسكر 12000 نفر تولم 6000 نفر شفت 5500 نفر ديلمان 3000 نفر طالش‌دولاب و گيل‌دولاب 7000 نفر ماسال 2500 نفر شاندرمن 4000 نفر انزلى 800 نفر كرگانرود 7500 نفر اسالم 2300 نفر طبق آمار مزبور تعداد جمعيت گيلان در 153 سال قبل 279600 نفر بوده است . اما خودزكو در ذيل اين ارقام مىنويسد : « هم‌اكنون ساليانه 27000 نفر از خارج به گيلان مىآيند كه اكثر بلافاصله پس از پايان فصل كار به موطن اصلى خويش بازمىگردند . در ميان 300000 نفر نفوس گيلان ، جمعيت كرد و طالش نيز به حساب آمده‌اند . » رابينو نيز كه از سال 1906 تا 1912 ميلادى ( 1285 تا 1291 ه . ش ) در گيلان بسر برده آمارى از جمعيت گيلان تهيه كرده است . در آمار مزبور تعداد جمعيت نقاط مختلف گيلان و نيز خانوارهاى ساكن در نقاط مزبور ذكر شده است . براساس آمار تهيه شده توسط رابينو جمعيت گيلان در نخستين دههء قرن بيستم ميلادى 338300 نفر به شرح زير بوده است : رشت 30000 نفر 6000 خانوار شهر لاهيجان 11300 نفر 2260 خانوار انزلى 8000 نفر 1500 خانوار كرگانرود 25000 نفر 5000 خانوار اسالم 5700 نفر 1140 خانوار طالش‌دولاب 14000 نفر 2800 خانوار شاندرمن 3000 نفر 600 خانوار ماسال 2250 نفر 450 خانوار چهارفريضه 2400 نفر 480 خانوار گسكر 4590 نفر 918 خانوار فومن 27000 نفر 5400 خانوار ماسوله 3500 نفر 700 خانوار تولم 3815 نفر 763 خانوار شفت 8930 نفر 1786 خانوار رودبار 4000 نفر 800 خانوار موازى 90500 نفر 18100 خانوار لشت‌نشا 8460 نفر 1692 خانوار عمارلو 10500 نفر 2100 خانوار رحمت‌آباد 6200 نفر 1240 خانوار ديلمان 9920 نفر 1984 خانوار لاهيجان « 1 » 49235 نفر 9847 خانوار

--> ( 1 ) . در كتاب رابينو لاهيجان دو بار ذكر شده كه اولى را شهر لاهيجان و دومى را لاهيجان آورده است . « رقم جمعيت 300 ، 11 نفر جمعيت شهر لاهيجان تنها اختصاص به حوزهء شهرى دارد و جمعيت 235 ، 49 نفر قطعا دربارهء نقاط مختلف شهرستان لاهيجان بدون درنظر گرفتن جمعيت شهرى آن ذكر شده و چنين امرى در مورد ساير شهرستانها مانند انزلى و چهار فريضه و غيره نيز مشاهده مىگردد .