ابراهيم اصلاح عربانى

137

كتاب گيلان ( فارسى )

جمعى از رجال و اولياء امور گيلان مدتى قبل از جنبش مجاهدان و تسلط آنها بر رشت . از راست به چپ : منتصر الدوله ، امين ديوان ، معاون الدوله ، شجاع نظام ، سيد على هدى ، نصر السلطنه ، فتح الله اكبر ( سردار منصور ) ، مدير الملك ( سردار همايون ) ، محتشم الملك ( سردار معتمد ) ، عباس منتظمى ( منتظم الملك وزير ) ، مفاخر الملك . حساسى از قبيل حكومت فومن ، وابسته نظامى سفارت ايران در مسكو و ژنرال كنسولگرى كل قفقازيه را به عهده داشت . مدير الملك داراى باغى در بيرون شهر رشت بود كه به نام مديريه شهرت داشت . تشكيل مجلس ميهمانى توسط معز السلطان ( سردار محيى ) طرح‌ريزى شده بود ولى به احتمال زياد شخص مدير الملك از چگونگى و هدف طرح اطلاعى نداشت . « 43 » منظور از دعوت حاكم به باغ مديريه در خارج شهر جدا كردن وى از قواى مسلح و قتل او بود . سردار افخم با توجه به ناآراميهاى رشت در آن روزها عده‌اى قزاق سوار و پياده را كه در لاهيجان مستقر بودند به رشت احضار كرده آنها را در حال آماده‌باش به حراست ارك دولتى و ساير نقاط حساس شهر گمارده بود . كميته ستار تصميم داشت حاكم گيلان را در محل نسبتا خلوتى غافلگير كرده دستگير نمايد و پس از بازجوئى از وى ، او را به قتل برساند و همزمان با كشتن حاكم قزاقها را خلع سلاح كرده دار الحكومه و ساير سازمانهاى دولتى را به تصرف درآورد ؛ سپس اداره امور را بر عهده گرفته شهر را از وجود مستبدين پاكسازى نمايد . روز هجدهم بهمن ماه يكى از افراد كميته ستار به كنسولگرى عثمانى رفته با ميرزا كوچك خان و ساير متحصنين تماس گرفت . آنها به مناسبت ايام محرم در كنسولگرى به سينه‌زنى و عزادارى اشتغال داشتند و ضمنا نگران اوضاع و احوال شهر بودند . نماينده كميته به ميرزا كوچك خان خاطرنشان ساخت كه به محض شنيدن صداى تير بايد از كنسولگرى خارج شده به كمك مجاهدين بشتابند و ميرزا نيز سايرين را آماده ساخت . طرح كميته ستار به بهترين وجه اجرا شد . مدعوين پس از صرف ناهار به صحبت و بازى « 44 » مشغول شدند . طبق نقشه‌اى كه جزئيات آن قبلا بررسى شده بود يك گروه از مجاهدين گيلانى و قفقازى تحت سرپرستى معز السلطان به سوى باغ مديريه روان شدند . تعداد آنان به پانزده نفر مىرسيد . « 45 » چون هر پانزده نفر مسلح بودند هركدام يك عبا بر دوش خود انداختند و به وسيله سه دستگاه درشكه خود را به باغ مديرى رسانيدند . افراد حاضر در باغ عبارت بودند از : سردار افخم ، سردار معتمد ، سردار همايون ، اعزاز الممالك مأمور ناظر ماليه ، مستشار دفتر پيشكار ماليه گيلان ، ضياء لشكر دانش و يكى دو تن

--> ( 43 ) . دكتر عبد الحسين نوائى در مجله يادگار نوشته است سردار همايون از توطئه اطلاع داشته ولى با توجه به سجاياى اخلاقى او قبول اين نكته بسيار مشكل است . در گزارش چرچيل كاردار سفارت انگليس نيز دلايلى در ردّ اين شايعه اقامه شده كه در صفحات بعد مىخوانيد . ( 44 ) . به يك روايت بازى تخته‌نرد و به روايت ديگر بازى آس . ( 45 ) . سالار فاتح در يادداشتهاى خود تعداد نفرات را نه نفر نوشته است ( هشت گرجى و قفقازى به سرپرستى معز السلطان ) .