* استخراجات در خواستن عمرو هيلاج : شش فصل . از محمد فرزند ايوب حاسب طبرى ، ابو جعفر شمس الدين ، ( د 485 ق ) ، ( - مفتاح المعاملات و جز آن ) كه گويا نخستين كسى باشد كه در اسطرلاب به فارسى نگاشته است . برخى تاريخ نگارش اين كتاب را 354 ق نوشته‌اند . ( نك . تاريخ پيشين كه جور نيستند ) درباره‌ى روزگار نگارنده گفتگوست ، اگر از سده‌ى 4 ق نباشد از سده‌ى 5 نزديكتر نيست . « شمارنامه » ى او ( هف ) بكوشش تقى بينش به چاپ رسيده است . نام كتاب و شمار « باب » ها نيز در نسخه‌ها و منابع چندگونه است . در ديباچه‌ى نسخه‌ى در دست ( نسخه‌ى دايرة المعارف ) مىگويد : « پس ما خواستيم كه از بهر ايشان رسالتى بسازيم مفرد و اندرو پيدا كنيم شناختن عمرهاى مردم . . . پس اين كتاب را اندرين معنى آغاز كرديم و او را كتاب استخراج خوانديم ، اندر طلب عمر هيلاج » . اين نسخه در 30 « باب » است : 1 - در شناختن قاعده‌ى عمرهاى مردم ، 2 - در معرفت آن مولود كه غذا نپذيرد ، 3 - اندر معرفت آن مولودى كه او را تربيت نباشد ، 4 - در معرفت حال‌ها و قسمت‌هاى تربيت ، 5 - در معرفت هيلاج ، 10 - در شناختن ارباب خطوط ، 15 - در معرفت آنكه كدخدا ميان درجه‌ى زايل وتد بود ، 20 - در معرفت آنكه ستاره ميان وتد و زايل وتد باشد ، 25 - در معرفت درجه‌هاى قاطع از هيلاجات و طالع‌ها ، در چند « فصل » ، 29 - در تركيب آفرينش مردم ، 30 - در حكم كردن بر عمرهاى مولود . نسخه‌ى ملى تهران به نام « استخراج » در 29 « فصل » است ، و نسخه‌ى آستان قدس باب‌هاى 21 - 26 را دارد و نسخه‌ى سنا در 25 باب است ، عنوان بابها نيز با نسخه ملى جداست . اينك فهرست نسخه‌ى ملى : فصل 1 - اندر شناختن قاعده‌ى عمرها و مردم ، 2 - معرفت مولودى كه او را تربيت نباشد ، 3 - در شناختن حالت‌ها و قسمتها و تربيت‌ها ، 4 - در شناختن هيلاجات و جايگاهشان ، 5 - در شناختن جايگاه دليل‌ها و اوتاد ، 10 - در بيرون آوردن كتخدا بر جايگاه هيلاج ، 15 - در پيدا كردن آن ستارگانى كه زياده و نقصان كنند بر عطيت كدخدا ، 20 - در معرفت تغيير اولاد عمر و هيلاجات 25 - در بيرون آوردن اجزا و ساعات به حسب موضع ستارگان ، 30 - 29 - در تعريف كردن اندر دليل‌هاى عمر و بيرون كه كدام مولود بزيد و كدام بميرد ، و اين تمامى كتاب باشد . آغاز : حمد له . صلات . چنين گويد محمد بن ايوب الحاسب الطبرى ، كه از دشخوارى شناختن حال‌ها اجل مردم و بقاى ايشان اندر جهان . نسخه‌ها 1 / 226 « استخراج : شش فصل » ( 4 نسخه ) ، 323 « شش فصل » ( 1 نسخه ) ؛ ذريعه 2 / 20 « استخراج » سى بابى ؛ استورى ، ستاره 2 / 43 ، 42 ؛ كاهنامه 1311 خ 130 ، همانجا 1311 خ 50 ؛ گاه‌شمارى ، تقىزاده 299 ؛ پيشگفتار چاپ « شمارنامه » از تقى بينش ؛ رياضىدانان دورهء اسلامى 444 زندگىنامه و دو كارش ؛ صفا 1 / 632 « رسالهء استخراج » ؛ بروكلمان ، ضميمه 1 / 859 ش . C 9 ؛ سزگين 5 / 385 - 386 ، 440 ؛ كشف الظنون 1 / 34 ؛ هدية العارفين 1 / 47 نام چند كارش . آستان قدس 8 / 301 « استخراجات » 29 بابى ، كه نسخه 21 - 26 آن را دارد ؛ آستان قدس ، الفبايى 372 « شش فصل » ؛ اشكورى 24 « استخراجات » در 30 « در » ، همانجا 26 / 21 « استخراجات » ؛ خوانسارى 1 / 196 « استخراج فى طلب العمر و الهيلاج » ؛ دانشگاه 4 / 828