است . بيمارستان ، دبستان و دبيرستان ، كودكستان و كتابخانهء همگانى ، زمين ورزش و همه‌گونه ادارهء دولتى و اخيرا دانشگاهى نيز در آن به صورتى ترتيب داده‌اند . خيابان وسيع و آسفالت ، مغازه‌ها و فروشگاههاى خوب و هر آنچه در ايران ، شهر را درست مىكند ، دارد . مسجد جامع اردستان همانند مسجد جامع اصفهان يادآور دورانهاى بسيار قديم است ، گويا بر روى آتشگاهى ساخته شده بوده است . گچبريهاى بسيار و آجركاريهاى دلاويز دارد و قديمىترين كتيبهء تاريخ‌دار آن كتيبهء بزرگى در پيش روست به تاريخ 553 ه . ق و در ايوان جنوبى كتيبه‌اى مورخ به تاريخ 555 ه . ق به چشم مىخورد . اين مسجد جامع يكى از نفيس‌ترين آثار تاريخى ايران است و نشانه‌هاى از پيش از اسلام مانند مسجد جامع اصفهان در آن ديده مىشود . « 1 » گذشته از اين مسجد ، آثار تاريخى ديگرى در آن وجود دارد از جمله بقعهء پير مرتضى على در محلهء فهرهء اردستان و تربت پير جمالى اردستانى عارف قرن نهم هجرى و غيره و غيره . مدرسهء حاج حسين نور الدين و مدرسهء عليّه طاهريّه و بقاع امامزاده اسماعيل و ابراهيم و جز اينها از آثار تمدن عهد كهن اسلامى ، نشانهاى بسيار در اردستان هست . از اين بقاع و عمارات قديم عهد اسلامى كه بگذريم ، وجود ديوارهاى گلى و خشتى ضخيم ، طاقهاى چشمه‌اى و گنبدى و خانه‌هايى با معمارى قريب به عهد قديم و خرابه‌ها دورتادور اردستان همه و همه از قدمت اين ناحيه ياد مىكنند . نشان ديگرى از قدمت و سابقهء تمدن آن وجود قنوات عظيم و پر آب در اردستان است . گفته‌ايم كه قنات درخشانترين تجلى روح و هنر ايرانى در توليد آب بوده است كه همگى تمدن و حضارتش به آن وابسته مىشده است . و باز علامت ديگرى دالّ بر اين معنى وجود نام كهن و قديمى بر اين قناتهاست از قبيل ارونه ، مون ، براوره ، ( باب الرّحى ) ، سهراب ، كچورستاق ، كيجى و تجره ( كه به غلط آن را گاهى با طاى عربى مىنوشتند ) و برخى ديگر از اين قبيل مجارى و كاريزها كه آشكارا ما را صدا مىزند و حضارت و تمدن كهن اقوام آريايى ( ايرانى را ) نشان مىدهند كه تا چه حد پيشرفته بوده است . دربارهء اين واژه‌ها در طى اوراق اين كتاب

--> ( 1 ) - ن . ك . به : تحقيقات آندره گدار ، در كتاب تاريخى آثار ايران ذيل عنوان جامع اردستان از انتشارات آستان قدس ، ترجمهء ابو الحسن سروقد مقدم و نيز ن . ك . به : كتاب نفيس آتشكده اردستان ، تأليف محقق گرامى ابو القاسم رفيعى مهرآبادى .