سهراب ( مترجم : حسين قره چانلو )

8

عجائب الأقاليم السبعة إلى نهاية العمارة ( فارسى )

داشته است ؛ زيرا كتاب وى استمرار مكتب جغرافيايى يونان است و تا حدى نيز با روش صورة الارض خوارزمى تفاوت دارد . مقدمهء كتاب اطلاعات مفصلى به دست مىدهد كه بر بنياد مطالب كتاب ، مىتوان به كمك آن ، نقشهء مسطح مربعى رسم كرد . در مقدمه گاهى با لفظ « من اين كار را كردم » ، خطاب به ديگران ، تأكيد بر بهره بردارى از كتاب و رسم نقشه مىكند . اين قضيه ، فون مژيك را به اين فرض كشانيده كه : شايد كتاب خوارزمى نيز چنين مقدمه‌اى داشته كه از نسخهء خطى استراسبورگ افتاده است . كتاب سهراب ، در فصل‌بندى مطالب با صورة الارض كمى تفاوت دارد ؛ و به همين دليل ، مژيك در مقايسهء دو كتاب يا متن ، مطالب هر دو كتاب را با اعداد مشخص كرده است . بنا بر اين ، اولين رديف از دو رديف اعدادى كه در متن كتاب آمده بيانگر محتويات كتاب عجايب الاقاليم السبعه . . . است ؛ و دومين رديف براى مشخص كردن متن صورة الارض خوارزمى و مقايسهء آن با كتاب عجايب الاقاليم السبعه . . . مىباشد . سهراب ، در آغاز كتاب شمار شهرها و اقاليم مختلف را ياد مىكند و وصف درياها و جزاير و شمار كوهها را به ترتيب اقاليم به دنبال مىآورد . پس از آن از چشمه‌ها و رودها سخن مىگويد و در خاتمه ، همهء اين مطالب را بر اقليمها تقسيم مىكند . از اينجا معلوم مىشود كه تقسيمات وى همان تقسيمات خوارزمى است ؛ ولى تسلسل آن ، طور ديگرى است و انگيزهء آن نيز معلوم نيست . احيانا توزيع مطالب هم - حتى در داخل يك قسمت - تفاوت مىكند ؛ چنان كه دربارهء اقليمهاى سوم ، چهارم و پنجم چنين مىباشد . به طور كلى مىتوان گفت كه اختلاف ميان دو كتاب از لحاظ مطالب مقتبس از منابع يونانى بسيار ناچيز است و فقط در تحريف بعضى نامها و اسقاط برخى شماره‌ها نمايان مىشود . رويهمرفته ، چنان كه فون مژيك مىگويد ، در قسمتهايى كه دو كتاب به هم نزديك است ، چاپ انتقادى كتاب خوارزمى بدون استفاده از نسخهء خطى كتاب سهراب ميسر نيست .