« در بازگشتش به تبريز يا قزوين » . - ميلتن ، بهشت گمشده ، دفتر 10 ، بيت 435 . تبريز مقر وليعهد 6 تبريز ، وليعهدنشين ايران و مركز بازرگانى آذربايجان ، شهرى است كه عمر و زادگاه آن مجهول است ؛ اما مىتواند هزار سال را جزئى از زندگانى خود بشمارد . ايرانيان ، بنابر سنت ، بناى اين شهر را به زبيده زن هارون الرشيد ( كه در نزد فرنگيها بيشتر به خليفه هارون الرشيد مذكور در هزار و يكشب معروف است ) ( 800 ميلادى « 1 » ) نسبت مىدهند ، و بدين گونه از قدمت تاريخ آن سنت مىكاهند ؛ و اين نكته شامل حال كاشان و شهرهاى ديگر نيز هست كه مىگويند آن بانوى قهرمان بنيان نهاده است . راست است كه در تبريز چشمه‌اى به نام زبيده داريم ، اما محقق است كه اين شهر در زمان ساسانيان يعنى چهار قرن پيش از زبيده وجود داشته است 1 . بعضى محققان تبريز را همان « گزه « 2 » » يا « گنزكه « 3 » » دانسته‌اند . اما اين « انطباق » 2 دقيق نيست . اين عقيده در نزد ما مسلم نيست كه ايرانيان قديم تبريز را شاهستان ( شهر شاه ) مىخواندند و پادشاه ارمنستان خسرو اول كه در 346 ميلادى آن را به انتقام خون برادرش به باد غارت گرفت نام شاهستان را مبدل به تبريز ( به معنى اين انتقام « ته‌ورژ « 4 » » ) كرد و از آن‌گاه تاكنون اين نام به يادگار آن واقعه به جاى مانده است 3 . دوباره ايرانيان تبريز را از تصرف فاتحان ارمنى بيرون

--> ( 1 ) . معلوم نيست كه مقصود مؤلف از سال 800 ميلادى چيست ، زيرا هارون - الرشيد از 170 تا 193 هجرى قمرى خلافت كرده است كه برابر مىشود با سالهاى 786 - 809 ميلادى : بنابراين تاريخ وفات او 9 سال ديرتر از تاريخى است كه مؤلف مىنويسد . م ( 2 ) . Gaza ( 3 ) . Ganzaca ( 4 ) . ta - vrezh