بىميل نيستند كه تاريخ قدمت آن را به عهد نوح برسانند . بنابر آنچه در مراجع موثق ذكر شده است نام ايروان بدل از « اروان » ( به كسر اول و دوم ) و اين كلمهء مأخوذ از اروان ( به كسر اول و دوم ) ارمنى است كه به معنى آشكار شدن مىباشد ، زيرا پس از طوفان نوح نخستين خشكيى كه آشكار شد ، همين جا بود . بنا به نوشتهء ديگر مصنفان ، نام ايروان مأخوذ از نام پادشاه يا قهرمان افسانه‌اى موسوم به « ارووند » يا پيشواى ارمنيان به نام « اروونت » يا « اروند » است كه در نخستين سدهء ميلادى به دست ايرانيان برافتاد 5 . هر دو وجه اشتقاق از حقيقت بدور است 6 . به گفتهء مورخ ارمنى « يحيى جاثليق » 7 ايروان در قرن هفتم جايى نسبتا وسيع بوده است هرچند آگاهى ما دربارهء آن - بر فرض كه اطلاعى داشته باشيم - تا پيش از قرن شانزدهم بسيار ناچيز است . از اين زمان است كه پيوسته ميان ايرانيان و تركان عثمانى بر سر تصرف ايروان كشمكش در مىگيرد . سرانجام روسها ايروان را در 1827 گشودند و به نزاع ميان ايرانيان و تركان پايان دادند . از اينجاست كه در بازارهاى ايروان شواهد فراوانى از تصرف روسها و پيشرفت بازرگانى ايروان به چشم مىخورد ، چنان كه من توانستم در آنجا عده‌اى از اشياء ساخت اروپا را كه معمولا در بازارهاى آسيا يافته نمىشود بخرم و به ساز و برگ خود بيفزايم . شهر ايروان از نظر خصايص كلى شهرى است شرقى نه غربى ، اما علايم و آثار باستانى كه از چنين شهرى كهن انتظار مىرود چندان فراوان نيست . علت عمده جنگهاى مكرر ميان تركان و ايرانيان است ، و چون اين دو قوم به ترتيب سنى و شيعه‌اند ، و اين دو فرقهء رقيب سخت از هم متنفر و بيزارند ، همين باعث شده است كه هر دو طرف با بيرحمى بيشتر با هم پيكار كنند . اين كشمكشها به نابودى آثار عديدهء تاريخى كه مىبايست در گذشته مايهء افتخار ايروان بوده باشد ، مدد كرده است . با اينهمه هنوز بعضى مسجدها و مناره‌هاى باقى است كه شايستهء ذكرند ؛ اما مهمترين بناى تاريخى متعلق به دوران فرمانروايى ايرانيان ، كاخ حاكمان يا « سرداران » است كه در مجاورت مسجدى كه گنبدش با كاشيهاى رنگين و نقشهاى اسليمى تزيين شده قرار دارد . خود كاخ قسمتى از محوطه‌اى را تشكيل مىدهد كه داراى استحكامات است و مشرف به رود زنگى است كه از زير ديوارهاى گلى آن جارى است . در تالار كاخ ، اگرچه رو به خرابى نهاده است ، آثار شكوهمندى گذشته هويداست . سقف تالار كه ساييده و فرسوده است ، آئينه‌كارى است ، و ديوارهاى آن به نقشهاى تاريخى مزين است . از جمله تصويرهاى جديد تصوير فتحعلى شاه جد اعلاى شاه كنونى ايران است « 1 » . اما نقشى كه بيش از همه توجه مرا جلب كرد يكى تصوير سهراب و رستم

--> ( 1 ) . مقصود مؤلف مظفر الدين شاه است كه كتاب حاضر در دوران سلطنت او نوشته شده است . م