و گستردگى قلمرو ذهنيات آنان گردد « 1 » . اشاره شده است كه ، اعراب قبل از اسلام نيز به دانش جغرافيا علاقه داشته‌اند . گفته‌اند ، پيش از تولد مسيح ( ع ) و پس از آن ، در شمار بزرگترين بازرگانان و دريانوردان درياى عرب ، اقيانوس هند و درياى چين قرار داشتند . زبان عربى آن دوره پر از كلماتى است كه براى كشتى ، قايق ، شرايط دريا ، طوفان ، اجرام آسمانى ، تبادل كالا و تجارت به كار رفته است . اين فعاليت‌ها شديدا تحت تأثير وضع جغرافيايى شبه جزيره عربستان بود كه آنجا را ميان شرق و غرب قرار داده - و تمام زمينهاى حاصلخيزش ، در يمن ، عمان ، يمامه ، بحرين و حتى حجاز كه بسيار خشك و لم يزرع بود به ساحل دريا نزديك و يا در ساحل دريا قرار داشت و بازرگانان عرب و بيگانه از درياى عرب و درياى سرخ به سوى مديترانه در رفت و آمد بودند « 2 » . در اشعار شعراى پيش از اسلام ، اصطلاحات مربوط به فن كشتىرانى و دريانوردى ديده مىشود و قرآن مجيد نيز به سفرهاى زمينى و سفرهاى دريايى كه با دانش ستارگان و ديگر اجرام آسمانى ارتباط نزديكى وجود داشته ، اشاره كرده است . بنا بر اين علاقهء اعراب ، به مسائل جغرافيايى ، علاقه‌اى عميق بوده است . در نخستين سالهاى ظهور اسلام ، پيروزيهاى اعراب در فتح سرزمينهاى متمدن و اقوام با فرهنگ ، از مديترانه گرفته تا هند و آسياى مركزى ، پاداش گرانبها و پر ارزشى را براى آنان به ارمغان آورد . سرانجام توسعهء قدرت سياسى و برقرارى اخوت بزرگ اسلامى ، اطلاعات درباره سرزمين‌هاى اسلامى به صورت يكى از علايق مسلمانان پيوسته رو به فزونى داشت . در اينجا نبايد انگيزه‌هايى را كه اجتماع سالانه حج در مكه فراهم مىآورد ، فراموش كنيم . رفتن به مكه براى مسلمانان اختيارى نبود ، بلكه انجام آن ، در محدودهء امكانات ، وظيفه مسلّم هر فرد مسلمان به شمار مىرفت . به اين ترتيب سيل بى وقفه مسافران و زائران از گوشه و كنار دار السلام

--> ( 1 ) . مختصر كتاب البلدان ، ترجمه ( مقدمه ) ، ص 8 . ( 2 ) . خدمات مسلمانان به جغرافيا ، ص 16 .