حكام و توابع ايشان تركى گوى . فامّا هر سه قوم به سبب اختلاط ، زبان يكديگر دانند . و هر كس خواهد بر « 1 » [ تمام دور ] « 2 » عراق بگردد ، از تكريت مثلا متوجه شرق شود مايل به جانب جنوب تا به سر من رأى و دسكره و خانقين « 3 » و حلوان ، و بر شرقى بطايح « 4 » بصره رود « 5 » تا ابلّه و بصره و درياى فارس و عبادان بر دست چپ كند و متوجه مغرب شود مايل به شمال و بر غربى بطايح « 6 » بگذرد و برود تا كوفه و حلّه و انبار و هيت تا تكريت كه ابتدا كرديم . و اين مجموع تقريبا سيصد فرسخ باشد . اصل عراق در قديم ، زمين بابل را گويند ؛ و در عرب مياه بنى سعد بن مالك و بنى مازن را عراق خوانند « 7 » و همچنين در شهر اخميم « 8 » از بلاد مصر محله‌اى بزرگ است ، آن را نيز عراق خوانند . و آنچه از بلاد عجم آن را عراق خوانند و مقيّد كنند به عراق عجم ، آن به طريق مجاز است به سبب آنكه متصل است به زمين عراق ؛ الّا در كتبى كه اصحاب اين فن نبشته‌اند آن را بلاد جبال خوانند و دار الملك ديلميان بوده است . و عراق را اعدل بقاع گيرند و در وصف آن گفته‌اند : « العراق اعدل ارض اللّه « 9 » هواء و اصحّها تربة و اعذبها ماء ، و هى كواسطة القلادة « 10 » من الاقاليم و اهلها اصحاب الابدان الصحيحه و العقول السليمة . » شخصى صفت عراق مىكرد نسبت به مواضعى كه ملاصق آن است . گفت نيست در عراق زمستانى همچو « 11 » زمستان جبال و تابستانى همچو تابستان عمان ، و صاعقه‌اى چون صاعقهء تهامه و دماميلى « 12 » مثل « 13 » دماميل جزيره ، و طاعونى « 14 » همچو طواعين « 15 » شام ، و سرفه‌اى همچو « 16 » سرفهء بحرين ، و نه « 17 » زلزله‌اى همچو زلزلهء « 18 » سيراف ، و گرمايى همچو گرماى اهواز ، و عقاربى همچو عقرب « 19 » نصيبين . و در زمان حكومت بنى « 20 » اميّه

--> ( 1 ) گ ، مل : كه بر . ( 2 ) با : بر در . ( 3 ) اساس ، مل : خافقين . ( 4 ) اساس : نطايح . با : بصايح بگذرد . ( 5 ) گ ، مل ، برود . ( 6 ) اساس : نطايح . ( 7 ) با : گويند . ( 8 ) همه نسخه‌ها : احميم . تصحيح قياسى است . ( 9 ) با خوانده نشد . ( 10 ) با خوانده نشد . ( 11 ) با : همچون . ( 12 ) با خوانده نشد . ( 13 ) مل : همچو . ( 14 ) مل : طاعون . ( 15 ) مل : طاعون . ( 16 ) گ ، مل : مثل . ( 17 ) مل ندارد . ( 18 ) گ ، مل ، با : زلزلال . ( 19 ) مل : عقارب . ( 20 ) با ، گ : بنو .