5 3 حاكميت سياسى فقيهان از ديدگاه آخوند خراسانى « 1 » على رضا جوادزاده « 2 » چكيده مرحوم آخوند ملا محمّد كاظم خراسانى ، معتقد بود كه در عصر غيبت ، مشروعيت تصرّف در حوزهء عمومى - كه از آن تعبير به ولايت فقيهان ( جامع الشرائط ) مىشود - منحصر به فقيه است و تا زمانى كه فقيه موجود است ، ديگران به هيچ عنوان به صورت مستقل ، اجازهء تصرّف ندارند . تقريظ آخوند خراسانى بر رسالهء تنبيه الامّة و تنزيه الملّة ، شاهدى بر پذيرش نيابت عامّهء فقها توسّط وى است ؛ زيرا در اين رساله ، موارد متعدّد و گوناگون ، بحث نيابت عامّه و حاكميت سياسى فقيه به عنوان امرى مسلّم و قطعى مطرح شده است . هر چند برخى نويسندگان ، بر اساس بعضى اسناد و گزارش‌ها ، ادّعا كرده‌اند كه آخوند خراسانى ، منكر حاكميت سياسى فقيهان بوده ، مشروعيت حكومت و امور حسبيه را در عصر غيبت از مردم مىداند . امّا دلايل و شواهدِ ذكر شده ، داراى ايرادات سندى و دلالى است و نمىتواند ادّعاى مورد نظر را ثابت نمايد . كليدواژه‌ها : ولايت ، نيابت ، فقيه ، امور عامه ، امور حسبيه ، حاكميت سياسى ، مشروطه و مشروعه . مقدّمه بررسى انديشهء سياسى آخوند ملا محمّد كاظم خراسانى از سه جهت داراى اهميت است : 1 . ايشان از فقهاى شاخص شيعه در قرون اخير است و بىشك نام آخوند به

--> ( 1 ) . حكومت اسلامى ، ش 56 ( تابستان 1389 ) ، ص 133 - 170 ( 2 ) . محقّق حوزهء علميهء قم و عضو هيئت علمى مؤسّسهء آموزشى و پژوهشى امام خمينى قدس سره