استوار است كه هر دو در تحقيقات و جريان‌هاى فقهى - سياسى دورهء قاجارى ريشه دارند . يكى ، انديشه‌هاى معطوف به ولايت سياسى فقيهان كه در آثار ملا احمد فاضل نراقى ( 1245 - 1185 ق ) ، « 1 » و بويژه شيخ محمّد حسن صاحب جواهر ( 1266 - 1202 / 1200 ق ) گسترش يافته است . و ديگرى ، مبنايى متفاوت است كه در تحقيقات فقهى شيخ مرتضى انصارى ( 1281 - 1214 ق ) « 2 » تقويت شده و به اعتبار شهرت وى با عنوان « مكتب شيخ انصارى » شناخته شده است . « 3 » اگر انديشه‌ها و نظام سياسى جمهورى اسلامى ايران ، قرائتى روزآمد از جريان فقهى - سياسى نخست ، در آراى امام خمينى رحمه الله است ، حضور رهبران سرشناس شيعه در تحوّلات مشروطه و نيز ساختار عمومى نظام سياسى مشروطه ، بر انديشه‌ها و نتايج منبعث از مكتب شيخ انصارى استوار بوده و در امتداد آن قابل تحليل است . حضور فعّال آخوند خراسانى در معركهء مشروطه‌خواهى ، در درون همين مكتب فقهى و با تكيه بر لوازم فكرى - اجتماعى آن شكل گرفته است . در اين مقاله ، مبانى فقهى مشروطه‌خواهى از ديدگاه اين فقيه بزرگ را جستجو خواهيم كرد . زندگى علمى - سياسى آخوند ملا محمّد كاظم آخوند خراسانى ، به سال 1255 ق در خانواده‌اى روحانى در طوس زاده شد . تا سن 22 سالگى در خراسان به تحصيل مبادى علوم دينى پرداخت . وى كه طى اين مدّت ادبيات عرب ، منطق ، بيان و بخشى از اصول فقه را فرا گرفته بود ، در سال 1277 ق از طريق تهران عازم حوزه‌هاى علمى عراق شد . خراسانى شش ماه در تهران توقّف كرد و به دروس و مطالعات فلسفى پرداخت . سپس در ذىحجّهء 1278 به نجف اشرف رفت و از ملازمان درس شيخ مرتضى انصارى شد . پس از رحلت شيخ ،

--> ( 1 ) . عوايد الايّام ، ملا احمد نراقى ( 2 ) . جواهر الكلام ، ج 22 ، ص 11 ، 15 و 14 ( 3 ) . المكاسب ؛ مجموعة رسائل فقهية و اصولية ، ص 70 به بعد