و از روى وظيفهء دينى به استقرار آن همّت گمارد . ولى به مرور زمان ، پرده‌ها از مقاصد شوم مشروطه گران ملحد برافتاد و آنها با به جا گذاشتن سابقهء زشتى هم‌چون شهادت آية اللَّه نورى و به قتل رساندن رهبر دينى مشروطه‌خواهان ، آية اللَّه بهبهانى ، در نوشته‌ها و اظهارات خود ، دستورهاى اسلام را براى ادارهء جامعه ، ناكارآمد خوانده ، به دستورات اسلام از جمله قصاص اهانت كرده و در اين باره قلم زدند . مرحوم آخوند به عنوان يك مرجع دينى ، هم‌چون شهيد شيخ فضل اللَّه نورى خود را موظّف مىديد تا در مقابل اين جوّ ضد دينى ، تلگراف اعتراض‌آميزى به مجلس مخابره كند . او در اين تلگراف گفت : « دولت بايد از نشر مطالب الحادى و فساد برانگيز جلوگيرى و نويسندگان اين گونه مطالب را مجازات كند » . « 1 » مرحوم آخوند در مقابله با سخنان دموكرات‌ها ، كه حكم قصاص را خلاف حكمت و سياست شمرده بودند ، تلگرافى به اين مضمون به مرحوم بهبهانى پيش از قتل وى مخابره كرد : « به موجب مكاتيب متكثّره داخله ، در شمارهء 121 جريدهء ايران نو ، حكم قصاص را خلاف سياست و حكمت شمرده ، به آيهء مباركه « وَ لَكُمْ فى الْقِصاصِ حَياةٌ يا اولى اْلأَلْبابِ » كه حكما و فلاسفهء غير مسلمين همه به حكمت‌هاى مودوعه در آن كريمه اقرار و به فهم آن افتخار دارند ، استحقار نموده ، البته چگونگى را اعلام ، بلكه همين شماره را عاجلًا ارسال فرمايند تا در صورت صدق ، حكم الهى - عزّ اسمه - به عموم مسلمين اعلام شود » . « 2 » آقاى آخوند با مبانى توحيدى و تعبّدى نمىتوانست عقايد متجدّدان ملحد يا كج‌انديش را بپذيرد . افرادى هم‌چون تقىزاده ، با غرب‌زدگى دست از معتقدات اسلامى كشيده بودند و در نظريه‌پردازىهاى خود هم‌چون ملكم خان مىگفتند : ايرانى براى دسترسى به تمدّن غربى بايد از نظر روحى ، جسمى ، آداب و اخلاق و

--> ( 1 ) . مجلّهء حوزه ، ش 76 و 77 ( ص 377 ، به نقل از تاريخ انقلاب مشروطيّت ، ج 6 ، ص 1289 ) ( 2 ) . خاطرات و اسناد مستشار الدوله ، ص 306