سياسي واجتماعي عهده دار باشد ، چنان كه به عنوان رهبر بلامنازع جنبش مشروطيت إيران ، اين نهضت را تا حصول پيروزى تعقيب وهدايت كرد ، هرچند كه انديشه هاى بيمار ، نيت هاى پليد ، جمود وجهالت ، بدگمانى وسوء تدبير برخى عناصر مشارك در مشروطيت ، آن را نافرجام ساخت وبه حوادث تلخ وتأسف بارى چون اعدام شيخ فضل الله نوري وبرخى ديگر از سران آن نهضت انجاميد ، اما دست آوردهاى علمي وتجارب عملي فراوانى نصيب ملت ساخت كه با الهام از آنها جنبش هاى اصلاحى پسين را پايگذارى كردند . نقش آخوند خراساني نه تنها كه در نهضت مشروطيت إيران قابل انكار نيست ، بلكه حمايت أو از نهضت هاى آزادى بخش مسلمانان ، وپشتيبانى وى از حماسه اتحاد اسلامى در برابر هجمه فاشيست هاى ايتاليايى وامپرياليسم بريتانيا ، نيز نشانه اى از جهان نگرى وگستره أفق نگاه اوست . كوتاه سخن آن كه حوزه هاى علميه وجامعه كنونى شيعه امروز بيش از هر زماني نيازمند به چنين أسوة هاى علم وعمل است . از اين رو پژوهشگاه علوم وفرهنگ اسلامى دفتر تبليغات حوزه علميه قم با استقبال از پيشنهاد جمعى از علما وفرزانگان حوزه ودانشگاه ، صدمين سالگرد رحلت آخوند خراساني را مناسبتى براي كنگره بزرگداشت وى قرار داد وبه يارى شمارى از پژوهشگران وانديشه ورزان ، مجموعه علمي پربرگى را تدارك ديد كه دفتر حاضر يكى از آن شمار است . آنچه در اين دفتر پيش رو داريد ، بخش عمده آن مقالاتى است كه از آثار خاور شناسان انگليسى زبان فرآهم آمده ، وبه طور طبيعي مطالب مزبور ، متناسب با سنت غربى صورت يافته است ، ولذا هدف از نشر آن ، ارتقاى آگاهى پژوهشگران از ديدگاه مستشرقان نسبت به يكى از رهبران روحاني شيعه مى باشد ، بنابراين دبيرخانه كنگره مدافع محتواى آن نخواهد بود . همچنين مقالاتى چند از منشورات عربى گرد آمده ؛ بدان اميد كه نشر آن بر گستره وژرفايى شناخت بهتر ديدگاه ها ، درباره موضوع كنگره بينجامد . در اينجا ضمن سپاسگذارى از همه دست اندركاران اين مجموعه ، مزيد توفيق آنان را در بزرگداشت احياگران ومصلحان اسلامى وترويج وتوسعه علوم ديني از خداوند متعال خواهانيم . محمدجواد صاحبي دبير علمي كنگره آخوند خراساني حسين توسلي رئيس پژوهشگاه علوم وفرهنگ اسلامى معاون پژوهشى دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم