افراد و ترسيم سيماى درستى از آنان در تاريخ ، يكى از بايسته‌ترين راه‌ها ، مطالعه و كشف اين وابستگىها و دل‌بستگىهاى افراد و چهره‌هاى مورد پژوهش است . بديهى است كه آخوند ملا محمّد كاظم خراسانى ، نيرومندترين رهبر دينى و سياسى انقلاب مشروطيّت ايران نيز نمىتواند از اين قاعدهء كلّى مستثنى باشد . بنا بر اين ، براى شناختن شخصيت سياسى آن بزرگوار نخست بايد باورها و دل‌بستگىهاى فرهنگى ، اجتماعى و سياسى او را مورد بحث و شناسايى قرار داد . با توجّه به ظرفيت و گنجايش بحث ما ( كه بايد از حدّ يك مقاله و گفتار بلند ، افزون‌تر نباشد ) ناگزيريم در اين جا و در اين بحث به گونهء گذرا و اشاره‌وار سخن بگوييم . باورها و علايق فرهنگى - سياسى آخوند خراسانى را مىتوان از مجموعهء وقايع و گرايش‌هاى زندگى او كه در رفتارها و گفتارهايش منعكس شده بازيافت . اين موارد در اغلب پيام‌هاى سياسى او كه در زمان حركت مشروطه‌خواهى و بعد از پيروزى آن به صورت نامه‌ها و تلگراف‌ها از نجف به ايران و ديگر نقاط جهان فرستاده شده‌اند ، ديده مىشود و موارد و نمونه‌هاى آن براى پژوهندگان بس فراوان است . لكن ما در اين جا از نقل و بررسى آن پراكنده‌ها چشم‌پوشى نموده و با درج يكى از مهم‌ترين پيام‌هاى او كه در بردارندهء اهداف ، آرزوها و آمال او در زمينه‌هاى فرهنگى ، اجتماعى ، دينى و سياسى است بسنده كرده و به بررسى آن مىپردازيم . اين پيام كه به صورت يك « نامهء ده مادّه‌اى » براى راهنمايى ، اندرز و هدايت « محمّد على شاه » فرستاده شده تا او را از همكارى با روس‌ها بر ضد منافع ملّى بازداشته و به تن دادن در برابر خواسته‌هاى قانونى مردم مسلمان ايران و پذيرش نظام مشروطه دعوت كند ، يكى از زيباترين و افتخارآميزترين اسناد تاريخ كشور اسلامى ايران است . متن كامل ترجمهء عربى آن نامه را آقاى « عبد الرحيم محمّد على » در كتاب ارزش‌مند خود به نام المصلح المجاهد الشيخ محمّد كاظم الخراسانى ، چاپ نجف ، درج