عبارت از « بيم » و « اميد » است در هر كس حاصل شود ، خود بزرگترين عامل ترقّى و تعالى و رشد و شكوفائى استعدادات خداداد او خواهد بود ، و شايد يكى از اسرار مخلوق و موجود بودن بهشت و جهنّم هم اكنون ، همين باشد كه خود آيتى از آيات الهى است و بر علم و حكمتش دلالت مىكند . در خبر است كه سرور آدميان امير مؤمنان عليه السّلام در كلامى ، بدين مضمون اشاره فرمودند كه « خداوند سبحان چون خلق را بيافريد چنان خواست كه از نقص به كمال روند و در آداب و فضائل اخلاقى بمقامى شريف و پايه‌اى بلند و ارجمند رسند ، او ميدانست كه آنان به كمال مطلوب نرسند جز به آن كه آنچه مفيد براى ايشانست و آنچه مضرّ ، همه را به آنها بياموزد ، و آموختن جز به امر و نهى ممكن نباشد و امر و نهى نيز جز با وعد و وعيد راست نيايد ، و وعد و وعيد جز با تشويق و تهديد صورت نپذيرد ، و تشويق جز بدان چه دل بدان خواهانست و ديده از آن كامياب نخواهد بود ، و تهديد بر خلاف آن . سپس مخلوق را در اين جهان منزل داد و پاره‌اى از لذّات را به آنها بنمود تا بر لذّات پاك آخرت كه بهشت است راه يابند ، و پاره‌اى از رنجها و محنتها را در اين جهان بايشان نشان داد تا بدين وسيله بر آلام و ناراحتيها و گرفتاريهاى آن جهان كه عبارت از دوزخ است پى برند و از اين عذاب موقّت بر آن عذاب ابدى استدلال كنند ، و از اين رو است كه لذّات اين جهان هميشه با سختى و رنج توأم است و خوشى و سرورش با اندوه و غم همعنان « 1 » » - ا ه .

--> ( 1 ) نقل است كه جاحظ كه خود يكى از دانشمندان متعصب اهل سنت است چون اين كلام را از امير المؤمنين عليه السلام در نوشته‌اى ديد ، گفت : « هو جماع الكلام الّذى دونه النّاس في كتبهم و تحاوروا بينهم » سپس كلام او به أبى علىّ جبّائى رسيد ، گفت : جاحظ راست گفته بدون كم و زياد . و معنى كلام جاحظ اينست كه اين سخن حاوى است آنچه را كه تاكنون از معارف نوشته‌اند و آنچه را كه بين خود گفتگو مىكنند .