خواهد بود و تحقق هر اراده نيز وابسته باراده ديگر خواهد بود . خلاصه قضاء و حكم ازلى كبريائى بصدور فعل از فاعل با همه تشخصات آن مانند حيات فاعل و تصديق قلبى بصلاح و اراده و تصميم و مكان وقوع فعل و زمان مخصوص به آن و نيز قدرت عمل و مبدئيت آن همه جزء فعل صادر از فاعل است با اين خصوصيات فعل مورد قضاء الهى قرار گرفته از فاعل خاص صادر خواهد شد بنا بر اين خارج از اختيار فاعل نخواهد بود . و آنچه محور اختيار است همانا ترجيح هر يك از دو طرف فعل و يا ترك و به كار بردن قدرت جوارحى و اقدام به عمل خواسته است كه چنانچه ترجيح جانب خير و صلاح باشد چه فعل و يا ترك اختيار مورد مدح و تحسين است و در صورتى كه ترجيح جانب مرجوح باشد بر اساس نيروى واهمه حكميت نموده و اقدام به عمل قبيح و گناه نموده و مورد ملامت و عقوبت خواهد بود و صفت ارادهء و تصميم جزمى محصول ترجيح يكى از جانب فعل و ترك است كه تحقق اراده صفت روانى است و ضميمه با قدرت جوارحى شود لا محاله فعل بطور اختيار انجام خواهد شد و آنچه در قضاء ازلى است مثلا سعادت شخص و هر يك از اسباب و علل آن بطورى كه حركت و چيزى از وسايل آن خارج نبوده و همه مورد قضاء قرار گرفته‌اند . به همين قياس شقاوت شخص با هر يك از اسباب و علل آن مورد قضاوت قرار گرفته است و همه اين خصوصيات از مشخصات و لوازم مورد قضاوت قرار گرفته است بنام تقدير همه مشخصات فعل كه زياده از تصور است . بالاخره هر چه از اعمال قلبى و حركات جوارحى از فاعل صادر شود همه محفوظ و مورد قضاء و نيز مورد تقدير قرار گرفته است از جمله اينكه بر اساس اختيار خواهد بود . هم‌چنانكه آيه كريمه وَ كُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ ناظر به اين امر است هر آنچه از اعمال قلبى و روانى از مبادى اختيار و چه از اعمال جوارحى و صدور فعل با همه