سفر اوّل حج گذشت كه محدث قمى در سال 1318 ق از نجف اشرف به حج مشرف شد . دقيقاً معلوم نيست كه از چه راهى به مكه سفر كرده ، ولى نحوهء بازگشتش را خود ، توضيح داده است ؛ از جمله اينكه در جدّه حدود چهل روز در انتظار كشتى بوده و اين مدت طولانى را با ناراحتى زياد به سر آورده است . وى در نامه‌اى خطاب به پدرش - كه به وسيلهء حجاج قمى كه قبل از او نوبت حركت داشته‌اند ، به ايران فرستاده - مىنويسد : فدايت شوم ! اليوم ، كه جمعه 24 شهر محرم الحرام است ، در شهر جدّه به سلامتى مشغول دعا هستم و اين جمعهء چهارم است كه بر ما گذشته در اين شهر . و [ اين شهر ] بسيار بد آب و هواست و معلوم نيست كى از اين شهر خراب بيرون خواهيم رفت . كشتى نيست نقداً ، تا كى بيايد . بايد كشتى بنشينيم ، در روى دريا سير كنيم تا قريب بيست روز به ايران برسيم : به بوشهر و شيراز و اصفهان و كاشان و قم . چه كنيم ؟ جاى احِبّا خالى است . الحال ، در عجم مردم تمام به تعزيه‌دارى و روضه‌خوانى اشتغال دارند ؛ در اينجا ما در ميان اين سُنّيان گرفتاريم و شب و روز صداى دايره مىشنويم ، چه كنيم ؟ ! همچنين در نامه‌اى خطاب به برادرش ، شيخ مرتضى ، نوشته است : الآن چهل روز است كه در اين شهر جدّه گرفتاريم . . . نه آبى . . . نه درختى . . . نه بهارى . روزى نيم قِران پول آب مىدهيم ، نمىشود خورد . از حشرات و چرك لباس نزديك است بميريم . نه مىميريم كه جانمان خلاص شود ، نه به يك آب و هواى خوبى مىرسيم كه لااقل چشممان باز شود . چه بگويم ؟ دنياست ! « 1 » سرانجام ، با كشتى ، به سوى ايران حركت كرد و از راه بوشهر و فارس و اصفهان و

--> ( 1 ) . مفاخر اسلام ، ج 11 ، ص 50 ؛ نيز رك : ص 344 ، چاپ اوّل .