ح - شناخت اعجاز تشريعى قرآن پذيرش ايدهء « نسخ » ، قويترين و مهمترين دليل بر اعجاز قرآن كريم است ؛ زيرا پذيرش اين ايده به طور قاطع دلالت مىنمايد كه رسول خدا - صلّى اللّه عليه و آله - كه امّى است - هرگز نمىتواند مصدر اصلى اين تشريع مترقى فوق طاقت فكر و انديشهء بشرى باشد ؛ يعنى قرآنى كه معجزه است نمىتواند تراوشهاى فكرى يك انسان امّى و درس ناخوانده و مكتب نارفته باشد و پديدهء « نسخ » ، اثبات مىنمايد كه تشريع جديد از جانب خداوند حكيم آمده كه به احوال بندگان خود از همگان آگاهتر است . و اخفاى آن در مرحلهء نخست بر حسب مصالح جامعهء اسلامى نوين بوده است « 1 » . و اين مسألهء مهم ، بحث از « ناسخ و منسوخ » را ناگزير مىنمايد . ط - چگونه مىتوان قايل به نسخ آيه و يا آياتى شد ؟ انديشهء « نسخ » از آنجا كه يك پديدهء قرآنى بوده و تنها در حوزهء كارى وحى و مخصوص شارع بوده و در مقام تشريع بين او - جلّ و علا - و رسول خدا - صلّى اللّه عليه و آله - كه مخاطب قرآن است ، مىباشد از اين رو هيچ راهى براى اجتهاد و اظهار رأى - از هر كسى جز رسول خدا - صلّى اللّه عليه و آله - باشد - وجود ندارد « 2 » ، بنابراين ، تنها در يك صورت مىتوانيم « منسوخ » بودن آيه‌اى و يا « ناسخ » بودن آن را بپذيريم كه آيه‌اى ناظر بر حكم آيهء قبل باشد و يا سنت و احاديث متواتر مقبول عند الفريقين عقلا و نقلا و شرعا ، آن را اثبات نمايد . بنابراين ، هر گزارش حديثى كه از صحابه حتى همسران رسول خدا - صلّى اللّه عليه و آله - و يا خلفاى سه‌گانه پيش از امير المؤمنين - عليه السّلام - و يا ديگر صحابه در مورد نسخ آيه‌اى نقل شده باشد ، در صورتى پذيرفته مىشود كه با معيارهاى ارزشى علم الحديث ، علم الدرايه و علم

--> ( 1 ) على حسن العريض ، پيشين ، ص 6 ، به نقل از مناهل العرفان في تفسير القرآن ، محمد عبد العظيم زرقانى ، با توضيحى از نگارنده . ( 2 ) همان مدرك .