2 - به عقيدهء اكثر مفسرين اسلامى ، خطاب در آيهء كريمه : ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ . . . متوجه مسلمين بعد از هجرت است و سورهء بقره ، پس از هجرت ، فرويش يافته و فرض اين است كه مسلمانان مدينه و مهاجران ، هرگز معجزهء ديگرى غير از قرآنى كه بدان باور داشتند ، نمىخواستند تا « آيه » را به « معجزه » معنا كنيم « 1 » . 3 - صاحبان اين نظريه هيچ دليلى بر اينكه « آيه » به معناى « معجزه » باشد ندارند ، جز همان استدلال به استعمال « آيه » در قرآن كه به اثبات نرسيده است . 4 - ابن مسعود در شأن نزول اين آيه گفته است : ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ ، نثبت خطها و نبدل حكمها « 2 » ؛ « اگر آيه‌اى را از قرآن نسخ نماييم ، خط و لفظش را ثابت مىداريم و حكمش را دگرگون مىكنيم » « 3 » . 5 - علامهء طباطبايى ؛ اين ميداندار بزرگ تفسير قرآن كريم نيز بر اين باور است كه آيهء ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ . . . به طور قطع مىرساند كه در شرع مقدس اسلام ، احكام منسوخه‌اى وجود دارد « 4 » ، البته شايد ديدگاه علامهء طباطبايى در مورد آيهء مذكور ، فرا احكامى بوده و شامل تكوينيات هم بشود كه در جاى خود قابل بحث است ؛ يعنى كلمهء « آيه » اعم از آيهء قرآنى و تكوينى باشد . « 5 » 6 - علاوه ، استعمال « آيه » در « آيهء تبديل » و ديگر آيات قرآن كريم ، در خصوص آيات قرآنى نيز مؤيد اين مطلب است . 7 - مراد از نسخ « آيه » ، شرايع كهن انبياى سلف نيز نمىباشد ؛ چرا كه اين همان حرف ابو مسلم اصفهانى و رهروان وى مىباشد و ما در بحث نقد نظريهء منكران نسخ ، بدان پاسخ علمى قاطع خواهيم داد . به هر حال ، آياتى كه از سوى برخى از

--> ( 1 ) مصطفى زيد ، پيشين ، ج 1 ، ص 257 . ( 2 ) ر . ك : اسماعيل بن كثير ، پيشين ، ج 1 ، ص 154 . ( 3 ) همان . ( 4 ) ر . ك : سيد حسين طباطبايى - رحمة اللّه عليه ، الميزان ، پيشين ، ج 3 ، ص 354 ، ترجمهء فارسى ، ج 3 ، ص 548 . ( 5 ) ر . ك : علامهء طباطبايى ، همان .