فصل هفتم شرايط نسخ شرايط تحقق نسخ از آنچه در محورهاى تعاريف « نسخ » با دقت در جوانب گوناگون آنها تا كنون به نقد و بررسى و تلاش و جستجو پرداختيم ، به شرايط تحقق « نسخ » نيز ره يافتيم . شروطى كه از روزگاران كهن مورد توجه مفسّران و اصوليان و قرآن پژوهان بوده و هست ، هر پژوهشگر قرآنى در هر بعدى از ابعاد آن نيز بايد كاملا بدانها آگاه باشد تا از اين رهگذر ، همهء آياتى كه در مظّان « نسخ » قرار دارند به طور دقيق و ژرف ، مورد نگرش عالمانه و ارزيابى اصول‌مندانه قرار دهد و به يك انديشهء صحيح علمى مقبول دست يازد . و هم اينك اهم آن شرايط را ذيلا بيان مىداريم . الف - وجود تنافى بين دو تشريع تحقّق تنافى بين دو تشريع در قرآن ، به گونه‌اى كه جمع بين آن دو ، در يك تشريع پايدار و دواممند ، مستمر ، امكان عقلى نداشته باشد . به صورتى كه جز تن دادن به نسخ ، هيچ راه تأويل و توجيه وجيهى ، به عنوان جمع بين آن دو وجود نداشته باشد . بنابر اين ، امثال « آيهء انفاق » « 1 » « و آيهء زكات » « 2 » كه اكثر عامّه آن دو را منافى هم

--> ( 1 ) آيه 215 از سورهء بقره : يَسْئَلُونَكَ ما ذا يُنْفِقُونَ قُلْ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ . . . ؛ از تو مىپرسند چه چيزى انفاق كنند [ و به چه كسى بدهند ؟ ] بگو : هر مالى انفاق كنيد به پدر و مادر . . . » . ( 2 ) آيهء 60 از سورهء توبه : إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساكِينِ وَ الْعامِلِينَ . . . ؛ صدقات تنها به تهيدستان ، بينوايان و متصديان . . . اختصاص دارد » .