در همين جا بحث از روايات را با يك جمع‌بندى كوتاه خاتمه مىدهيم . جمع‌بندى روايات ائمه دين - عليهم السلام . به طور كلى پديده و ايدهء « نسخ » در گزارشهاى رسيده از ائمه اهل بيت - عليهم السلام - به صورت بسيار جدى مورد بحث و تفسير قرار گرفته و در يك نگاه سطحى ، مىتوان آنها را به چند دسته تقسيم نمود : 1 - در گروه اول ضمن برشمردن محتواى قرآن كريم به انواع معارف ژرف و بىشمار قرآن از جمله « ناسخ و منسوخ » اشاره شده كه قرآن داراى آيه‌هاى ناسخ و منسوخ است « 1 » . 2 - در گروهى از احاديث و گزارشها به ارزش و اهميت كليدى و فوق العادهء ناسخ و منسوخ در فهم قرآن محمدى اشاره رفته و آن آيه‌ها را گلوگاه مهم عرصهء دراز دامن تفسير قرار داده و بدون درك و شناخت آنها تفسير را هلاكت مىداند « 2 » . 3 - دستهء سوم روايات و گزارشهايى است كه ناسخ و منسوخ را تعريف نموده و آن را تفسير مىكند مانند ؛ روايت اول مسعدة بن صدقه از امام صادق - عليه السّلام - و ديگر احاديث هم افق كه در مجامع حديثى ما كم نيستند و نمونهء آن را در بحث « اهميت و ارزش نسخ در ديدگاه ائمه - عليهم السلام » ديديد « 3 » . 4 - دستهء چهارم رواياتى هستند كه آيات « نسخ » را ( مانند آيهء 106 از سورهء بقره ،

--> . 2 ، ص 16 ، ح 2961 و وى نيز از دارقطنى و ابن عدى گزارش كرده است كه « أنّه - صلّى اللّه عليه و آله - قال : « كلامى لا ينسخ كلام اللّه و كلام اللّه ينسخ كلامي و كلام اللّه ينسخ بعضه بعضا » . ( 1 ) ر . ك : به سيد رضى ، پيشين ، ص 44 ، خطبه اول ، بخش قرآن و ديگر رواياتى كه از ديگر امامان معصوم - عليهم السلام - گزارش كرديم . ( 2 ) ر . ك : بخش اول ، فصل اول ، اهميت و ارزش ناسخ و منسوخ در روايات ، از اين نوشتار و نيز ر . ك : محمد بن احمد أنصارى قرطبى ، ج 2 ، چاپ اول ، مصر - قاهره : دار الحديث ، به كوشش دكتر محمد ابراهيم خفاوى و محمود حامد عثمان ، ( 1414 ه . ق ) ، ص 67 . در مورد برخورد امير المؤمنين - عليه السّلام - با يكى از ياران ابو موسى اشعرى در مسجد كوفه . ( 3 ) ر . ك : به فصل اول همين كتاب . و نيز ر . ك : محمد باقر مجلسى ، پيشين ، ج 92 ، كتاب القرآن . باب 127 ، ص 140 ، ح 1 .