دستاويز مبدعان صرفه و تحليل آن 1 . نظّام مهمترين شخصيت در اين نگرش مىگفت : خداوند قرآن را به عنوان دليل نبوت قرار نداده بلكه آن را همانند ساير كتب آسمانى براى بيان حلال و حرام نازل كرده است . دليل اينكه عرب به مبارزه ( فكرى ) با خود قرآن بر نيامد آن است كه خداوند ايشان را از اين كار بازداشت و گرنه ايشان خود داراى نظم و نثر برجسته بودند و اظهار داشتند كه لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هذا . « 1 » 2 . ابن حزم مدعى بود كه همه عبارات قرآن در يك سطح نمىباشد . گاه سخنان افراد گوناگون را نقل مىكند ، پس متن قرآن همانند كلام عرب است و وجه مقابله ناپذيرى آن منع و جبر خارجى از ناحيه خداست . 3 . به سيد مرتضى و اصحاب او نسبت داده شده است كه عرب تركيبهايى مشابه « الحمد للّه » ، « ربّ العالمين » و امثال اينها را داشته ، در نتيجه توان تركيب و بسامان آورى جمله‌هاى بزرگتر را نيز داشته است . افزون بر اينكه خود قرآن مىگويد سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ . « 2 » مضمون اين كلام آن است كه آنها را از معارضه با قرآن باز مىداريم . ديدگاه ياد شده هم از لحاظ اصل ادّعا قابل ارزيابى است ، هم از لحاظ دلايلى كه ارائه نموده‌اند مورد مناقشه است ، و هم از لحاظ انگيزه‌اى كه سبب طرح آن شده است . « 3 » الف - ارزيابى اصل ادعا اين برداشت در مورد اعجاز قرآن مخالف متن آيات تحدّى است كه نص قرآن را - به لحاظ آنكه كلام الهى است - حاوى ويژگيهايى مىداند كه آنها موجب برترى اين

--> ( 1 ) انفال / 31 . ( 2 ) اعراف / 146 . ( 3 ) ر . ك : التمهيد فى علوم القرآن ، ج 4 ، ص 138 .