كلام و تقدس آن و تأثير گذارى در دل‌ها گردد و عامل رونق و پيشرفت كار وى شود ؟ ظاهرا واقعيت‌هاى گوناگون مرتبط با وحى محمّدى صلّى اللّه عليه و إله و سلّم اين داورى را مردود مىشمارد . اين سخن در شيوهء كار سياستمداران عالم كه در راه رسيدن به مقاصد خويش استفاده از هر ابزارى را مجاز مىشمارند موجّه است . اين همان تئورى است كه قايل به تمايز ميان انگيزه و انگيخته است . اما سيرهء علمى و عملى پيامبر به تصديق قطعى تاريخ چنين نبوده است . تعليم و حيانى او اثبات مىكند كه از ديدگاه وى براى رسيدن به مقصد حق - كه تنها از طريق وسايل حق مىتوان راه سپرد - از ابزار باطل هرگز سودى بر نمىخيزد ، كه زيان مىانگيزد : وَ الْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ الَّذِي خَبُثَ لا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِداً . . . « 1 » پيامبر دعوت راستين خويش را همان سان كه متوجه راهنمايى مردم مىدانست ، خود را نيز در مقابل آن مسؤول و پايبند مىشمرد : فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَ لَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ . « 2 » احساس مسؤوليت پيامبر آن گونه همراه با مراقبت خويش بود كه مىفرمود : ما أَدْرِي ما يُفْعَلُ بِي . « 3 » آن گرامى آنسان پى جوى رضاى محبوب خويش بود كه به آسانى از تمنيّات درونى خويش مىگذشت . در احد وقتى مشركان عموى عزيزش حمزه را مثله كردند ، او به عنوان يك انسان به طور طبيعى خواهان مقابله به مثل بود ، اما سروش حقّ اين پيام را بر او رساند : وَ إِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ وَ لَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ . « 4 » بىدرنگ راه عفو را - كه خدا مىپسنديد - برگزيد . « 5 »

--> ( 1 ) اعراف / 58 . ( 2 ) اعراف / 6 . ( 3 ) احقاف / 9 . ( 4 ) نحل / 126 . ( 5 ) ر . ك : الميزان ، 12 / 377 .