انسان از موجودات ديگر ، تعقّل و خرد ورزى او معرّفى شده است . « 1 » قرآن شاخص عمومى و عيار هر نوع انديشه‌اى را تطابق با عقل انسان مىشمارد : فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ وَ أُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ . « 2 » قرآن ، همچنان كه منطق عمومى انبياى الهى را ارائه برهان و اقناع فكرى مردم و برهان خواهى از مخالفان دانسته ، آيات و نشانه‌هاى حق را تنها براى خرد پيشگان مفيد و مؤثر مىشمارد . 3 - تجربه درونى و شعور باطنى . غير از مبادى ياد شدهء معرفت ، يك راه ديگرى براى كسب آگاهى مقدور بشر است كه محصول حسّ و تجربه و يا استدلال عقلانى نيست ، بلكه تجربه درونى و كشف باطنى است . اين سنخ شناخت يك امر وجدانى و بصيرت باطنى و روشن بينى از اعماق حقايق است كه با معيارهاى تجارب علمى و براهين تطبيق نمىكند . اگر مقدمات اين اشراق معنادار براى كسى فراهم شود ، ارزش معرفتى آن به مراتب برتر از شناخت ذهنى و حصولى است . زيرا شناخت عقلى شناختى غايبانه و خطاپذير است و شناخت حسّى ، بردى بسيار محدود دارد ، ليكن معرفت شهودى شناختى بىواسطه حضورى و دامن گستر است : كَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ . « 3 » در آيات ديگرى از قرآن كريم گزارش ملكوت و نهان عالم به برخى از انسانهاى برگزيده نقل آمده است . « 4 » همچنين در آياتى ديگر از مشاهده اعمال پيدا و نهان

--> ( 1 ) اعراف / 179 . ( 2 ) زمر / 17 - 18 . ( 3 ) تكاثر / 5 - 6 . ( 4 ) انعام / 75 .