است كه بدانيم از كى و توسط چه كسانى اين برداشت از مصحف امام پديد آمده است . از نظر تاريخى نخستين كسى كه عبارتى بيان كرده كه منشا اين ذهنيت شده ، ابن سيرين ( م 110 ) است كه پس از نقل عكرمه با عبارتى دو پهلو مىگويد : فقلت له : عكرمة ألّفوه كما أنزل الاول فالاول « 1 » اين تعبيرها در هيچ يك از منابع شيعه و از طريق راويان اهل بيت نيامده است . جالب اينجاست كه محمد بن سعد زهرى ( م 230 ) كه اين روايت را نقل مىكند ، كلامى كه از ابن سيرين نقل كرده بگونه‌اى ديگر است : فزعموا انه كتبه على تنزيله « 2 » مىگويد عده‌اى گمان كرده‌اند كه جمع امام بر تنزيل است . اگر منظور از تنزيل ترتيب نزول باشد ، باز با ترديد و شك ياد مىشود ، و اگر منظور ديگرى هم باشد ، باز بر آن صحه نمىگذارد . ابن جزى ( م 741 ) از مفسران عامه كه اين عبارت را ديده ، در گزارش مقدماتى خود در آغاز تفسير حمل بر ترتيب نزول كرده و مىنويسد : فجمعه على ترتيب نزوله ، و لو وجد مصحفه لكان فيه علم كبير « 3 » اما جالب‌تر از همه شيخ مفيد ( م 413 ) است كه او همچنين برداشتى از مصحف امام داشته با اينكه منبع گرايش وى روايت ديگرى است كه در دلالت بر اين معنا بسيار ضعيف‌تر است ، افزون بر اين عبارت كلام او مبهم و در برخى از توضيحات معلوم نيست منظورش چيست : قد جمع امير المؤمنين القرآن المنزل من اوله الى آخره و الّفه بحسب ما وجب تأليفه ، فقدم المكى على المدني و المنسوخ على الناسخ ، و وضع كل

--> ( 1 ) - ابن ضريس ، فضائل القرآن / 36 . ( 2 ) - الطبقات الكبرى ، ج 2 / 420 . ( 3 ) - الكلبى ، محمد بن احمد بن جزى ، التسهيل لعلوم التنزيل ، ج 1 / 7 ، بيروت ، دار الكتب العلمية ، الطبعة الاولى ، 1415 ق / 1995 م .