ندارد كه جمع قرآن را به هر سه نسبت بدهيم . » « 1 » اولا : سخن همه اين روايات دربارهء نخستين گردآورنده است ، و معنا ندارد بگوئيم هم على نخستين است ، هم ابو بكر هم عمر و هم عثمان و با هم تناقض ندارند . سخن از « اول من جمع المصحف » است كه درباره هر چهار نفر آمده است . ثانيا : اين جمع حتى به تعبير ايشان نسبت به عثمان خالى از مسامحه نيست ، چون بالاخره عثمان بنابر نظريه مشهور توحيد مصاحف ( وحدت در قرائت ) كرد و تعبير « اول من جمع » در حق وى تناقض است . ثالثا : چنين جمعى تبرعى و بدون دليل و با خود روايات مربوطه سازش ندارد چون حديثى كه ابو اسحاق نقل كرده و مىگويد در زمان عمر ، زيد و سعيد بن العاص دو نفرى قرآن را جمع كردند « 2 » ، قطعا با دوران خلافت ابو بكر سازش ندارد . زيرا سعيد در آن زمان ، جوانى سيزده - چهارده ساله بوده ، بنابراين بايد يا در دوران عمر باشد يا عثمان ، پس نمىتوان گفت چون عمر پيشنهاد دهنده بوده ، بايد گردآورنده باشد . جالب اينجاست كه ايشان مىنويسند : اتفاق همه مورخين و نصوص ارباب سيره‌ها بر اين بوده كه ترتيب سوره‌ها پس از پيامبر بوده است ، در حالى كه كافى است اندكى به كتاب زركشى و كسانى كه مانامشان را قبلا ذكر كرديم مراجعه كنند و ببينند كه چنين اتفاقى در بين نبوده و اين اخبار متناقض چيزى را ثابت نمىكنند . بگذريم از اينكه تناقض تنها در باب نخستين گرد آورنده نبود ، بلكه تناقض‌هاى ديگرى هم در متن بود كه قبلا به آن اشاره شد و نشان داده شد كه متن اين روايات از جهات گوناگون مضطرب و با هم نامتلائم است . چگونه

--> ( 1 ) معرفت ، التمهيد فى علوم القرآن ، ج 1 / 285 ، قم ، انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزهء علميهء قم ، چاپ اول . ( 2 ) خويى ، البيان / 244 ، حديث شماره 12 ؛ المتقى ، كنز العمال ، ج 2 / 578 .