و به ترتيب تا سورهء « ناس » به پايان مىرسيد به پيامبر عرضه داشت . اين مطلب بر مبناى حديثى است كه ابىّ بن كعب از رسول خدا نقل كرده است . « 1 » همچنين از فحواى بيان زيد بن ثابت كه مىگفت : « كنّا عند رسول اللّه نؤلف القرآن من الرقاع » « 2 » نزد رسول خدا بوديم و قرآن را از ورقه‌هاى تازه جمع مىكرديم . چنين استنباط مىشود كه نويسندگان وحى ، علاوه بر نگارش قرآن ، به جمع و تأليف و ترتيب آن در زمان پيامبر سرگرم بودند . شايد زيد بن ثابت كه از جمع‌آورى كنندگان پس از حضرت بوده و مىگويد در زمان پيامبر تأليف مىكرديم ، از ابىّ بن كعب در تأليف و ترتيب سوره‌ها پيروى كرده باشد يا مستقيما اخذ كرده باشد . « 3 » در هر صورت ، اين اخبار ، گزارشى را كه مىگويد پيامبر فوت كرد و قرآن جمع آورى نشد ، تكذيب مىكند . روايات بسيارى داريم كه مىگويد : در زمان پيامبر چهار نفر يا شش نفر و بيشتر قرآن را جمع آورى كردند « 4 » كه اين روايات را در بحث‌هاى بعدى متعرض خواهيم شد . در تأييد اين نكته ، ابن وهب مىگويد از مالك ( م 179 ه ) شنيدم كه مىگفت : « انما الفّ القرآن على ما كانوا يسمعون من النبى » قرآن را بر همان ترتيبى كه از پيامبر شنيده بودند گردآورى كردند . بغوى در شرح السنة مىنويسد كه اصحاب پيامبر ، قرآن را ميان دو جلد قرار دادند همان طورى كه خدا به پيامبرش نازل كرد بدون آن كه چيزى افزون

--> ( 1 ) ذهبى ، تذكرة الحفاظ ، ج 1 / 16 ، بيروت ، داراحياء التراث العربى . ( 2 ) سيوطى ، الاتقان ، ج 1 / 202 ( نوع 18 كتاب ) ، كه سيوطى به نقل از بيهقى مىنويسد : از اين كلام استفاده مىشود كه در زمان پيامبر و به دستور حضرت ، آيات و سوره‌هاى متفرق جمع آورى مىشد . ايضا : مستدرك حاكم ، ج 2 / 229 ، مسند احمد ، ج 5 / 185 . ( 3 ) حجتى ، محمد باقر ، تاريخ قرآن كريم / 222 ، تهران ، دفتر نشر فرهنگ اسلامى ، چاپ ششم . ( 4 ) زركشى ، ج 1 / 335 ؛ سيوطى ، الاتقان ، ج 1 / 245 .