حمايت شوروى از ناصر در بحران كانال سوئز ، انقلاب عراق ، نبرد الجزاير و نيز بالا رفتن روحيهء ضد غربى در سراسر خاورميانه و در ايران پس از كودتاى 28 مرداد « 1 » در كنار مشكلات اجتماعى و اقتصادى ، كه كشورهاى اسلامى با آن دست به گريبان بودند ، « 2 » زمينه را براى رشد سوسياليسم و كمونيسم در اين كشورها فراهم آورده بود . شعارهاى پر طمطراق رفع تضاد طبقاتى با طرفدارى از عدالت و اصلاح اجتماعى و همراه با دعوت به ستيزى آشتى ناپذير با امپرياليسم ، بيم آن مىرفت كه توده‌ها و خصوصا جوانانى را كه در جستجوى انديشه‌اى مبارز براى ستيز با وضع موجود و اصلاح آن بودند ، به خود جذب كند و كمونيسم و سوسياليسم را به پرچمدارانى بىرقيب در صحنهء مبارزه و اصلاح تبديل گرداند . كوشش‌هاى انديشمندان اسلامى در رقابت با اين نگرش « 3 » و بيرون آوردن پرچم مبارزه و اصلاح از انحصار آنان ، « 4 » زمينه را فراهم كرد تا ويژگىهاى در خور اسلام ، در بعد اقتصادى و مبارزاتى ، برجسته‌تر شود و ديدگاه‌هاى آنان در اين مباحث مد نظر انديشمندان و مفسران قرار گيرد . شايد براى پر كردن همين خلأ ايجاد شده باشد كه با تأكيد بىسابقه‌اى ، برخى شخصيت‌هاى صدر اسلام به عنوان سمبل‌هاى زهد و قناعت و مبارزهء طبقاتى و نبرد خونين مطرح شدند . مفاهيمى همچون صبر ، شهادت « 5 » و جهاد در قالب عباراتى نوين عرضه شدند و سعى شد پيرايه‌هاى بوجود آمده بر روى باورهاى ناب ديگرى چون تقيه ، « 6 » دعا ، زيارت ، قضا و قدر و انتظار مصلح « 7 » كه تعمدا به عنوان عوامل تسليم در اسلام و شيعه معرفى مىشدند ، زدوده گردد . شهيد مطهرى دربارهء لزوم بازنگرى در برداشت‌هاى ناصواب گذشته از مفاهيم اصيل اسلامى مىگويند : فكر دينى ما بايد اصلاح بشود . تفكر ما دربارهء دين غلط است ، غلط . به جرأت مىگويم از چهار مسئلهء فروع ، آن هم در عبادات ، چند تايى هم از معاملات ، از

--> ( 1 ) . همان ، ص 265 . ( 2 ) . همو ، اسلام و سوسياليسم در مصر و سه گفتار ديگر ، ص 9 - 11 . ( 3 ) . همو ، انديشهء سياسى در اسلام معاصر ، ص 281 ؛ رسول جعفريان ، ذهنيت غربى در تاريخ معاصر ما ، ص 115 . ( 4 ) . حميد عنايت ، انديشهء سياسى در اسلام معاصر ، ص 274 . ( 5 ) . همان ، ص 308 - 332 . ( 6 ) . همان ، ص 299 - 308 . ( 7 ) . محمد مصطفوى كرمانى ، دعا عامل پيشرفت يا ركود ، ص 5 .