كليسايى مىپرداخت . عبد اللطيف شوشترى از جملهء اين افراد است كه در كنار گزارشى كه از آگاهىهاى نو و شيوهء حكومت غربيان مىدهد ، از رفورماسيون و ستيز ديرين انگليسيان با نيرو و نفوذ گستردهء كليساى رم و تبليغات خرافه‌آميز پاپ‌ها و اين كه « اكنون تمام فرنگيان پيروى حكما كنند و در امر مذهب پرده دارند » سخن رانده است . « 1 » سلطان الواعظين نيز صفحاتى چند از يادداشت‌هاى سفر خود را به ويژگىهاى حكومت پاپ‌هاى كاتوليك و شيوهء گزينش آنان اختصاص داده و روند اصلاحگرىهاى مذهب كليسا را كه در تاريخ عنوان « رفورماسيون » يافته ، به زبانى ساده بيان مىكند . « 2 » توجه به اين نكته ضرورى است كه دنياى عرب نيز در طرح مسائل جديد و زمينه‌سازى دگرگونى در انديشهء متفكران اسلامى ايران نقشى مهم ايفا كرده است . اهميت اين نقش از دو جهت بود : 1 . عدم آشنايى بيش‌تر انديشمندان مسلمان ايرانى با زبان‌هاى اروپايى و از سوى ديگر ، تسلط آنان به زبان عربى ، اين موقعيت را فراهم آورد تا نوشته‌هاى عرب زبانان براى دست‌يابى به دانش‌هاى نوين مغرب زمين مورد توجه قرار گيرد . 2 . اين امر موجب شد تا متفكران ايرانى از شيوهء رويارويى اهل سنت با فرهنگ غرب و پيامدهاى آن در حوزهء مباحث دينى نيز آگاه گردند و در جريان برداشت‌هاى نوين قرار گيرند . يكى از نوانديشانى كه از شخصيتى قابل احترام و نظرياتى درخور تأمل برخوردار است ، شيخ هادى نجم‌آبادى است . او يكى از علماى محترم تهران و از مدافعان اصلاح بود و نظريات خود را در كتابى به نام تحرير العقلاء مطرح كرده است . در انتقاد او از باورهاى ناصواب عاميانهء برخى شيعيان دربارهء ولايت و تمسك آنان به امورى غير معتبر ، همچون رؤيا و خواب و نيز احاديث ، بىآن كه سندش را بررسى كنند ، نونگرى و تأكيد بر استدلال عقلى كاملا مشهود است . « 3 » سخنان او دربارهء نظريات مستشرقان و شيوهء بحث او دربارهء اعجاز ، از توجه او به مسائل مستحدثه و آگاهى او از مباحث جديد حكايت مىكند « 4 » و به نظر مىرسد در واكنش به ايرادهاى اهل سنت باشد . ميرزا

--> ( 1 ) . عبد الهادى حائرى ، نخستين رويارويىهاى انديشه‌گران ايران با دو رويهء تمدن بورژوازى غرب ، ص 275 . ( 2 ) . همان ، ص 292 . ( 3 ) . هادى نجم‌آبادى ، تحرير العقلاء ، ص 49 و 50 و 133 - 135 . ( 4 ) . همان ، ص 172 ، 173 و 181 - 183 .