در نظر مىگيريم . مگر جمعيت و حاصلخيزى و ثروت مشرق زمين از اروپا كم‌تر است يا آفتاب كه قبل از رسيدن به شما به ما مىتابد تأثيرات مفيدش در سر ما كم‌تر از سر شما است ؟ يا خدايى كه مراحمش بر جميع ذرات عالم يك‌سان است خواستهء شما [ را ] بر ما برترى دهد ؟ گمان نمىكنم . « 1 » در سخنان او ديگر نشانى از نخوت و تكبر پيشين ديده نمىشود . احساسش نمودى از احساس مردمان هم دوره‌اش ، و سؤالش سؤال قرن است . سؤالى كه براى چندين قرن ، همواره از مهم‌ترين موضوعاتى بوده است كه ذهن انديشمندان جامعهء مسلمانان و مشرق زمين را به خود مشغول داشته و دارد . اين همچنين يكى از مسائل مورد بررسى مجلهء عروة الوثقى بود كه مىكوشيد علل ناتوانى مسلمانان را آشكار سازد و آنان را به اصلاح وضع خويش برانگيزد . « 2 » سيد جمال مقاله‌اى مستقل در اين باره نوشته است . « 3 » و پس از گذشت بيش از نيم قرن در مقدمهء كتاب انسان و سرنوشت ، باز هم شاهديم كه چگونه اين سؤال ذهن متفكرى چون شهيد مطهرى را به خود مشغول داشته است . بديهى بود كه شوق و هميت رهبران اين ممالك اسلامى ، براى جبران ناكامىهاى نظامى ، نخست در راه اصلاح نيروى نظامى به كار افتد ، اما به زودى نهادهاى ديگر جامعه را نيز در برگرفت . اين ابتدا آشكار شد كه اصلاح نيروى نظامى بدون اصلاح وجوه ديگر زندگى اجتماعى و ايجاد عوامل زير بنايى پيشرفت اجتماعى ممكن نيست و سپس اقدامات انجام شده در جهت اصلاح ، همچون اعزام دانشجو به خارج ، راه را براى ورود انديشه‌هاى نوين دربارهء ديگر حوزه‌هاى فعاليت اجتماعى باز كرد . اعزام دانشجو به كشورهاى اروپايى در شمار اولين اقداماتى بود كه براى بهبود و جبران عقب ماندگىها و بىاطلاعىها صورت گرفت . در مصر محمد على ، خديو مصر ، كه از طرف سلطان عثمانى به دفع حملهء ناپلئون گماشته شده بود ، به سبب نياز دستگاه ادارى و نظامى به كارشناسان و كارآزمودگان ، نزديك به سيصد دانشجو را در مدت فرمانروايى خود [ از سال‌هاى 1224 / 1809 تا 1260 / 1844 ] به اروپا فرستاد . « 4 »

--> ( 1 ) . همان . ( 2 ) . حميد عنايت ، سيرى در انديشهء سياسى عرب ، ص 98 . ( 3 ) . عبد الهادى حائرى ، ايران و جهان اسلام ، ص 126 - 143 . ( 4 ) . حميد عنايت ، سيرى در انديشهء سياسى عرب ، ص 23 .