[ از ديگر كيش‌ها ] بود . زبانشان كه زبان فرشتگان به شمار مىآمد ، هرگز هماورد و همتايى نمىيافت و شيوهء زندگى آنان هيچ گونه كاستى به همراه نداشت . از اين روى ، اروپاى باخترى چه چيزى براى ارائه داشت . « 1 » مواجههء غير واقع نگرانه با اقوام غير مسلمان ، با احساس خود برتر بينى و تحقير طرف مقابل ، نمودى روشن در كتاب احكام الجهاد ميرزا بزرگ دارد . اين كتاب كه دربارهء اوصاف ذميمهء روس سخن رانده ، از آنان تصويرى غير واقعى ترسيم كرده و تمامى محسّنات آنان را يك سره به دست فراموشى سپرده است « 2 » و براى تحريك احساسات و همدردى مسلمانان ، در وصف رفتار آنان با اهالى آذربايجان چنين راه اغراق پيموده است : محض ايذاى مسلمين سگ به مسجد بردن و آب دهان بر فرش مساجد انداختن و مسجد را كليسا ساختن رسم و سنت است . . . مسلمين را با طعمهء ذبيحهء خود ضيافت مىكنند و كسى را پرواى پرهيز نيست . و به خانه‌ها بىاجازت مىروند و زنى را ياراى گريز نه . « 3 » يكى از نويسندگان آن زمان ، برخورد مسلمانان با غير مسلمانان را چنين توصيف مىكند : تركان و عربان ، انديشهء رفتن به سرزمين كافران را براى بازرگانى به خود راه نمىدادند و در بهترين حالت به كافران اجازه مىدادند تا به سرزمين آنان بيايند . هنگامى هم كه برقرارى ارتباط امرى ضرورى بود ، مسئوليت گفتگو و تماس با آنها را ، كه به علت كافر بودنشان وابسته به دار الحرب به شمار مىآمدند ، به نامسلمانان ، يعنى شهروندان درجهء دوم وا مىگذاشتند . « 4 » در برخى موارد ، اصلا كسى را نمىيافتند تا بتواند با اروپايىها ارتباط برقرار نمايد . « 5 » در بسيارى از نوآورىها نيز وضع به همين منوال بود . در استانبول يك يهودى براى نخستين بار چاپخانهء كشور عثمانى را بنياد نهاد . « 6 » در اصفهان ، تنها ارامنه از صنعت

--> ( 1 ) . همو ، ايران و جهان اسلام ، ص 58 ؛ همو ، نخستين رويارويىهاى انديشه‌گران ايران با دو رويهء تمدن بورژوازى غرب ، ص 132 - 140 . ( 2 ) . همو ، نخستين رويارويىهاى انديشه‌گران ايران با دو رويهء تمدن بورژوازى غرب ، ص 379 . ( 3 ) . همان ، ص 388 . ( 4 ) . همو ، امپراتورى عثمانى و دو رويهء تمدن بورژوازى غرب ، ص 103 . ( 5 ) . همو ، نخستين رويارويىهاى انديشه‌گران ايران با دو رويهء تمدن بورژوازى غرب ، ص 134 . ( 6 ) . همو ، امپراتورى عثمانى و دو رويهء تمدن بورژوازى غرب ، ص 16 .