مىافكند يا اين كه در برداشت خود از عذاب الهى و اعمال قدرت خداوندى بايد بازنگرى كنيم ؟ عبد القادر المغربى احساس مسلمانان را به خوبى منعكس مىسازد : اگر ما به معناى كامل كلمه ، مسلمان حقيقى هستيم . . . پس چرا خداوند به قول خود بر ما عمل نكرده است ؟ خداوند در قرآن به مؤمنان و نيكوكاران وعده داده است كه آنان روى زمين توفيق خواهند يافت . . . چرا خداوند به ما توفيق عطا نكرد ، اما در عوض به ديگرانى كه مؤمن نيستند توفيق عنايت كرده است ؟ علت چيست كه ما در همه جا شكست خورده‌ايم و به انقياد دشمنان درآمده‌ايم ؟ « 1 » بازنگرى در تفسير عذاب‌هاى دنيوى ، در بحث از « بلا » ، « نعمت » و « امدادهاى غيبى » ، برآمده از اين دگرگونى در ذهنيت‌ها و پالايش نگرش‌ها به رابطهء بين خدا ، انسان و جهان است . در اين جا شايسته است بيفزاييم كه آن چه تا كنون برشمرديم همهء وجوه تمدن مغرب زمين نبود كه موجب دلمشغولى مسلمانان شد . برخى جنبش‌ها و شخصيت‌هاى برجستهء آن ديار نيز مورد توجه قرار گرفتند . مدعيان اصلاح اجتماعى در جوامع مسلمانان ، برخى از آن چه را كه در صدد تحققش بودند ، در اهداف و اقدامات اين گروه‌ها مشاهده مىكردند . « 2 » تمجيد از نهضت پروتستان در اصلاح رابطهء انسان با خدا ، از جملهء اين موارد است . « 3 » كواكبى تصريح مىكند كه : مسلمانان به نهضتى چون نهضت پروتستان در مسيحيت نيازمندند تا اذهان آنان را از خرافات پاك كند و اسلام را به خلوص اولى خود بازگرداند . او مردانى چون « پطرس كبير » ، « ناپلئون » ، « بيسمارك » و « گاريبالدى » را مىستايد تا تأثير رهبرى درست را در اصلاح احوال ملت‌ها آشكار سازد . « 4 »

--> ( 1 ) . هشام شرابى ، روشنفكران عرب و غرب ، ص 42 . ( 2 ) . براى آشنايى با ديدگاه‌هاى عبده دربارهء شخصيت‌هاى اروپايى ، ر . ك : حميد عنايت ، سيرى در انديشهء سياسى عرب ، ص 129 . ( 3 ) . براى آشنايى با شباهت‌ها و تفاوت‌هاى نهضت تجددگرايى در عالم اسلام و نهضت پروتستان ، ر . ك : حميد عنايت ، شش گفتار درباره دين و جامعه ، ص 12 و 13 ؛ هشام شرابى ، روشنفكران عرب و غرب ، ص 32 . ( 4 ) . حميد عنايت ، سيرى در انديشهء سياسى عرب ، ص 176 .