چيست و بر چه مبنائى است ؟ گاهى چنين تصور مىشود كه ميان انزال و تنزيل فرقى وجود ندارد زيرا فرق‌هائى كه گفته‌اند همه قابل نقض است اما بايد گفت كه مسائل ادبى مانند قواعد رياضى نيست كه هيچگونه استثنائى نداشته باشد وقتى كلمه‌اى در اكثر مواقع به صورت خاصى استعمال شد بايد آن را به عنوان يك قاعده قبول كرد اگرچه استثناءهائى هم داشته باشد به‌هرحال ميان دو واژه « انزال » و « تنزيل » فرق‌هائى گفته شده است كه اهم آنها عبارتند از : 1 - انزال به معنى نازل كردن دفعى و يكباره است و تنزيل به معناى نازل كردن تدريجى است اين قول از بيشتر مفسران و اهل لغت نقل شده است « 1 » هرچند براى آن موارد نقضى هم وجود دارد . 2 - تنزيل به معنى نازل كردن تدريجى است و انزال اعم از دفعى و تدريجى است « 2 » . 3 - تنزيل دلالت بر تكثير مىكند ولى انزال اين دلالت را ندارد سيبويه از ابو الحسن نقل مىكند كه گفته انزال و تنزيل از نظر من هيچگونه فرقى ندارند جز اينكه در تنزيل نوعى تكثير وجود دارد « 3 » . 4 - تنزيل دلالت بر ترتيب دارد ولى انزال چنين نيست « 4 » . به‌طورىكه ملاحظه مىفرمائيد اين وجوه خيلى به هم نزديك است و اساس و مبناى همه آنها تفاوتى است كه ميان باب افعال و باب تفعيل وجود دارد و به گونه‌اى كه علماى علم صرف گفته‌اند در باب تفعيل نوعى مبالغه و تكثير است و روشن است كه تكثير هر چيزى برحسب خودش است و تكثير در ماده تنزيل مستلزم تدريجى بودن

--> ( 1 ) - زبيدى ، تاج العروس ، ج 8 ، ص 133 - جزائرى ، فروق اللغات ، ص 57 - طباطبائى ، الميزان ، ج 2 ، ص 12 . ( 2 ) - راغب اصفهانى ، المفردات ، ص 510 . ( 3 ) - لسان العرب ، ج 11 ، ص 656 . ( 4 ) - فيومى ، المصباح المنير ، ج 2 ، ص 305 .