1 - الحسن البصرى ، ابن ابى الحسن بن يسار 31 ( 110 ) . وى استاد و اصل بن عطا بود . از بزرگان تابعين و پيشواى اهل بصره به شمار مىآمد . از آثار وى تفسير القرآن و كتاب الاخلاص را مىتوان نام برد . 2 - ابو حذيفه ، و اصل بن عطا 32 ( 131 ) . وى شاگرد حسن بصرى بود كه از مذهب كلامى وى اعراض نمود و فرقهء واصليه را تشكيل داد ؛ و چند اثر كلامى و تفسيرى مانند معانى القرآن را به رشتهء تحرير درآورد . 3 - نظّام ، ابو الاسحاق ابراهيم بن سيّار بن هانى ، معتزلى 33 ( 231 ) . وى رئيس معتزله و مؤسس فرقهء نظاميّه است . شيخ نام كتاب « النكت » وى را در تفسير خود برده است . 34 4 - ابو الهذيل ، محمد بن هذيل بن عبد اللّه بصرى معتزلى ، معروف به علّاف 35 ( 131 - 235 ) . وى رئيس فرقه هذيليه و داراى كتبى چند از جمله « ميلاس » و كتاب « الحجه » كه شيخ نام آن را در تبيان ذكر نموده است . 36 5 - ابو على جبّائى ، محمد بن عبد الوهاب بن سلّام معتزلى 37 ( 235 - 303 ) . وى رئيس فرقه جبائيه است . پسرش ابو هاشم ( 321 ) پدرش را در عقايد خود تكفير ، و فرقهء بهشميه را بنيان نهاد . ابو على ، ابتدا معلم و استاد ابو الحسن اشعرى بود . وى از عقايد كلامى استاد خود ، اعراض و با اظهار عقايد جديدى در كلام ، فرقهء معروف « اشاعره » را تأسيس نمود . شيخ آراء كلامى و غير كلامى أبو على را گاهى به صورت جبائى و گاهى ابو على ، نقل مىكند و از كتاب « نوادر » وى نام برده 38 است ؛ او تنها متكلمى است كه اقوال كلامى و تفسيرى وى بيش از ديگران در تبيان نقل شده است . 6 - أبو مسلم ، محمد بن على بن بحر اصفهانى معتزلى 39 ( 254 - 322 ) . چنان كه گفتيم ، شيخ دو كتاب تفسير ابو مسلم و رمّانى را اصلح برمىخواند و روش آن دو را مىپسندد . فخر رازى در تفسير كبير خود درباره وى مىگويد 40 : « ابو مسلم ، در تفسير خوش بيان ، دقيق و كثير الغوص بود . »