از جمله متكلّمان اين دوره مىتوان از ابو مسلم ، محمد بن بحر اصفهانى 86 ( 322 ه ) ، ابو الحسين بصرى معتزلى ( 437 ) و نيز ابو حامد اسفراينى شافعى اشعرى 87 ( 406 ) ، ابو منصور بغدادى اشعرى 88 ( 429 ه . ) ، ابن فورك اشعرى 89 ( 406 ه . ) و ابو محمد جوينى ( پسر امام الحرمين ) ياد كرد كه هريك آثارى را در تبيين آراء و نظرات كلامى خود ، تأليف نموده‌اند . اين نكته قابل توجه است كه تا قرن چهارم ، كتابهاى مستقلى در علم كلام نوشته شد ؛ ليكن براى قرآن ، تفسير مفصّل كلامى نوشته نشده بود 90 تا اينكه در اين عصر ، با گسترش دامنه مباحث كلامى در قرن چهارم به بعد ، رفته رفته روش كلامى در تفسير رواج يافت . ابو القاسم بلخى كعبى معتزلى ( 309 ه . ) ، 12 جلد تفسير فقهى ، كلامى تأليف نمود . ابو مسلم ، تفسيرى به نام « جامع التأويل لمحكم التنزيل » در 13 جلد گرد آورد . 91 محور تفاسير عموما در اطراف تفسير متشابهات دور مىزد . چه اينكه ، اشاعره و ديگر فرق ضالّه در توجيه متشابهات القرآن به گمراهى رفتند و لذا شريف رضى ( 406 ه . ) كتاب حقائق التأويل فى متشابه التنزيل را جمع‌آورى و تلخيص البيان را املاء نمود . سيد مرتضى نيز در بخشى از كتاب امالى خود متعرض تفسير پاره‌اى از آيات مىشود ؛ بالأخره شيخ الطائفه ، پيشواى مفسرين ، كتاب عظيم و گران سنگ تبيان را در تفسير ، تأليف مىكند . 92