موجّه است كه بگوييم آن‌جا كه كتيبه‌نويسى بر سنگ و فلز معمول بوده ، نگارش بر روى مواد مناسب‌تر هم معمول و شناخته بوده است . هنگامى كه اين نوشته‌هاى گوناگون با يكديگر مقايسه مىشوند ، روشن مىگردد كه صور كتابت تكامل يافته و گرايش به صورت تحريرى دارد كه براى كاربرد كتيبه‌نگارى كمتر مناسب است . هيچ‌گونه كتيبه‌اى كه كهن بودنش مسلّم باشد ، هنوز در نزديكى مكه و مدينه پيدا نشده است . مكه درهر حال يك شهر تجارى بود ، كه حيات و موجوديتش وابسته به تجارت بود ، و با مناطقى كه در آن‌جا كتابت معمول بود ، ارتباط منظم داشت . تاجران مكه مىبايست سابقه‌اى از معاملاتشان نگه داشته باشند ، و مىتوان استنباط كرد كه كتابت در آن‌جا كاملا شناخته شده بود . شواهد غيرمستقيمى از قرآن مجيد اين امر را تأييد مىكند . ازجمله اين‌كه صور خيال يعنى تشبيهات و استعارات قرآنى حاكى از زمينه و فضاى بازرگانى است ، « 1 » و اين مستلزم نگاهدارى محاسبات به صورت كتبى است . روز داورى يا قيامت ، روز حساب است ، يعنى روزى كه كارنامه‌ها گشوده مىشود ، و به هركس حساب عملش را نشان مىدهند ، يا نامهء عملش را مىدهند كه بخواند . فرشتگان اعمال انسان را مىنويسند ، و هر چيز و همه‌چيز در كتابى [ لوح محفوظ ؟ ] ثبت است . حتى اگر بعضى از اين استعارات قبلا توسط مسيحيان به كار رفته باشد ، اگر در محيط مكه مفهوم واقع نمىشد ، در قرآن مجيد به كار نمىرفت . اين حكم قرآنى كه دين [ - وام ] را بايد ثبت كرد [ سورهء بقره ، آيهء 282 ] نشان مىدهد كه حتى در مدينه ( كه محل وحى و نزول اين سوره و آيه است ) يافتن كسانى كه قادر به كتابت بودند ، دشوار نبوده است . در حديث نبوى آمده است كه بعضى از كفار مكه كه در غزوهء بدر اسير شده بودند ، خود را با آموختن كتابت به مردم مدينه ، بازخريد و آزاد مىساختند . اين گزارش مقبول همگان و مندرج در بسيارى منابع است كه نخستين جمع و تدوين قرآن به دست زيد بن ثابت در عهد خلافت ابو بكر ( 632 - 634 م ) انجام گرفته است ، و بر وفق آن ، قرآن نه فقط از « حافظهء رجال » ، بلكه همچنين از روى قطعاتى از پوست يا پاپيروس ، سنگ‌هاى مسطح ، برگ‌هاى درخت خرما ، استخوان‌هاى كتف و دندهء

--> ( 1 ) . قس - صفحهء 4 مقالهء پيشگفته .