هم با مكيان سر ستيز داشتند مقابله كرد . يك‌چند طرفين همزور درآمدند و جنگ به حالت تعليق درآمد ، ولى سرانجام حريفان روى به هزيمت نهادند . پس از اين واقعه [ - غزوهء حنين ] ، ديگر هيچ اتحاديه و ائتلافى از قبايل در عربستان ( قطع نظر از شمال ) ، نمىتوانست فراهم آيد كه ميدان را از دست مسلمانان به‌درآورد . به‌زودى بسيارى از قبايل عربستان شروع به فرستادن هيئت‌هاى نمايندگى و حسن نيّت به مدينه ، براى اتحاد و ائتلاف با حضرت محمد [ ص ] كردند . هنگامى كه حضرت [ ص ] در هشتم ژوئن 632 م [ - 12 يا 17 ربيع الاول سال 11 هجرى ] درگذشت ، فرمانرواى واقعى اغلب مناطق عربستان بود ؛ هرچند ، چند قبيله با او ناسازگارى و خصومت شديدى داشتند كه در پى فرصت مناسب مىگشتند كه يوغ حكومت مدينه را از گردن خود بيندازند . به نظر مىرسد كه حضرت محمد [ ص ] سال‌ها پيش از وفاتش اين حقيقت را دريافته بوده است كه گسترش قدرت و حكومت او ، و چيزى كه مىتوان آن را صلح و سلطهء اسلام islamica ) ( Pax بر قبايل عرب ناميد ، بايد دست‌دردست « سرريز » نيروهاى آنان به مناطق فراتر و بيرون عربستان ، پيش برود . در اين زمينه ، بايد خاطرنشان كرد كه بزرگ‌ترين لشكركشى حضرت [ ص ] ، يعنى رفتن [ مسلمانان ] به تبوك در شمال ، هدف سوق الجيشىاش راهيابى به قصد دستيابى به سوريه [ شام ] بوده است . اين لشكركشى كه در چندين مورد در سورهء نهم [ - سورهء توبه يا برائت ] به آن اشاره شده است ، از اكتبر تا دسامبر سال 630 م [ نهم هجرى ] به طول انجاميد و سپاه اسلام متشكل از سىهزار مرد بود . در مجموع قرآن كريم اشاراتى به اين مرحلهء نهايى [ از زندگى و رسالت حضرت محمد ( ص ) ] دارد . پيوست ( الف ) سالشمار زندگى و كار و كارنامهء حضرت محمد [ ص ] - حدود 570 ميلادى : تولد در مكه - حدود 595 م : ازدواج حضرت [ ص ] با خديجه - حدود 610 م : آغاز وحى - حدود 613 م : آغاز دعوت عام