نيروى محرّكهء عمده در حيات قبيله از چيزى نشأت مىگرفت كه مىتوان آن را « انسان دوستى قبيله‌اى » « 1 » ناميد . يعنى ، اعتقاد به فضايل يا مكارم انسانى يك قبيله يا تيره ( و افراد آن ) ، و نيز در انتقال دادن اين فضايل از طريق تناسل قبيله . براى مردانى كه عقيدهء اصلى و كارسازشان اين بود ، انگيزهء نهفته در پس اغلب اعمال ، آرزوى حفظ شرافت قبيله بود . مسئلهء شرافت ، در نمونه‌هاى عديده‌اى كه از شعر پيش از اسلام عربى بازمانده است ، حضور همه‌جانبه دارد . غير از اعتقاد به فضايل يا مكارم انسانى قبيله‌اى ، و شرك كهن ، درميان بعضى طوايف عرب ، نوعى اعتقاد شايع بود كه در آن يك الوهيت و الا يا « خداى برتر » ، به‌علاوهء معبودان كوچك‌تر ، پذيرفته شده بود . اين مسئله را مىتوان از عباراتى كه تصوير و توصيفى از مشركان عرضه مىدارد كه اذعان مىكنند خداوند آفريدگار و رزّاق است ، و در هنگام اضطرار و درماندگى بايد به او پناه برد ، استنباط كرد . « 2 » محتمل است كه چنين اعتقادى شايع بوده ، و نيز عده‌اى از مردم از اين اعتقاد به اعتقاد به خداى واحد راه برده‌اند . در آثار اسلامى دوره‌هاى بعد ، گفته شده است كه عده‌اى از اين‌گونه اشخاص وجود داشته‌اند - و به اسم چند تن هم اشاره شده است - و آنان نام حنيف را بر خود نهاده بوده‌اند . در قرآن ، اين كلمه عمدتا به كسانى اطلاق شده كه به « دين پاك ابراهيم » گردن نهاده بوده‌اند ؛ يعنى توحيد نابى كه بعدها به ادعاى آنان ، به دست يهوديان و مسيحيان به آلايش كشيده شده است . مسئله بغرنج است . « 3 » ولى بر اين نكته بايد تأكيد كرد كه هر موحّد يا توحيدگراى خالص و مخلص پيش از حضرت محمد [ ص ] - كه واقعا هم‌چنين معتقدانى وجود داشته‌اند - خودش را لزوما حنيف نمىخوانده است . در قرآن اين كلمه مربوط به شناساندن رابطهء اسلام با يهوديت و مسيحيت است ، نه ماجراهاى مربوط به حدودا سنهء 600 ميلادى . مع الوصف قرآن كريم به نحو كم‌رنگ زمينه‌هايى از شور و شوق دينى در

--> ( 1 ) . وات ، محمد در مكه ، ص 24 به بعد . ( 2 ) . قس - سورهء عنكبوت ، آيهء 61 ، 63 ، 65 ؛ سورهء مؤمنون ، آيهء 84 - 89 ؛ سورهء زمر ، آيهء 38 ؛ سورهء زخرف ، آيهء 8 - 15 ؛ سورهء انعام ، آيهء 136 ؛ سورهء فصّلت ، آيهء 9 . ( 3 ) . قس - مقالهء « حنيف » نوشتهء وات در دايرة المعارف اسلام ؛ ( به انگليسى ، طبع دوم ) همچنين پيوست ( ب ) در انتهاى فصل اول همين كتاب .