آن حضرت كه بعد از اين زنها يعنى اين نه زن كه در ازدواج تواند با زن ديگرى ازدواج مكن بنابر اين معناى آيه اين است كه : زايد بر نه زن بر پيغمبر ( صلّى اللّه عليه و آله ) جايز نيست همانطور كه معروفست ، نظير حرمت بيش از چهار زن نسبت به افراد امت آن حضرت ، ليكن اين معنا خلاف ظاهر آيهء شريفه است و چنانچه دقت و تأمل در ظاهر آن شود مطلب و مدعى روشن خواهد شد . با توجه به مطالب فوق معناى اين دو آيه اين است كه : از زنهاى ششگانه به هر تعداد كه باشد براى پيغمبر ( صلّى اللّه عليه و آله ) جايز است و اما ازدواج با غير آنها جايز نيست - حتى به نحو تبديل - به اينكه يكى از زنهاى ششگانه را تبديل به غير آنان بنمايد چنانچه در روايات آمده است ، كه اينك يك روايت را از باب مثال ذكر مىكنيم : مرحوم سيد هاشم بحرانى با سند صحيح از حلبى نقل مىكند كه از امام صادق ( عليه السلام ) پرسيدم معناى آيه « يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ » چيست و چه تعداد زن براى آن حضرت جايز و حلال است ؟ فرمود : هر مقدار بخواهد . عرض كردم پس آيهء « لا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ وَ لا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ . . . » چه معنا دارد ، تا جايى كه آن حضرت فرمود : پس هر گاه چنين باشد كه مىگويند لازم مىآيد كه آنچه بر ما حلال است و مىتوانيم تبديل كنيم بر پيغمبر ( صلّى اللّه عليه و آله ) حلال نباشد « 1 » . . . در اين مورد اخبار ديگرى نيز ديده مىشود كه احتياج به ذكر آنها نيست و بعلاوه در بعضى از اين اخبار آمده كه مقصود از زنهاى ممنوعه در اين آيه همان محارم آن حضرت است كه در سورهء نساء ذكر شده مانند مادر و دختر و امثال آنها از زنهايى كه براى پيغمبر ( صلّى اللّه عليه و آله ) محرمند ولى اين قبيل روايات هر گاه ظاهر آنها اراده شود قطعا با ظهور آيه تنافى دارد و شايد ما نتوانيم مطالبى را كه به امام ( عليه السلام ) نسبت داده‌اند درك كنيم چنانچه مرحوم فيض در كتاب تفسير صافى در تفسير آيه فرموده : اين اخبار چنان است كه مىبينى - يعنى نمىشود ظاهر آن را اخذ كنيم - سپس فرموده : خداوند فهم آنها را به ما روزى فرمايد « 2 » . و از عايشه نقل شده : پيغمبر ( صلّى اللّه عليه و آله ) رحلت نفرموده تا اينكه خداوند هر

--> ( 1 ) البرهان ، ج 3 ، ص 331 . ( 2 ) تفسير صافى ج 4 ، ص 198 .