در مقابل ، هر گاه افراد آن زياد بشود و موانع و مزاحمت‌ها كم گردد چنين مجتمعى سست‌تر و ناآگاهتر و تحمل آنان كمتر خواهد شد « 1 » بنابر اين مىتوان گفت آيهء دوم گر چه در قرآن شريف متصل به آيه اول است ولى ناسخ آنست زيرا در نسخ شرط است كه ناسخ به حسب واقع متأخر از منسوخ باشد نه در تأليف و كتاب . در اين بحث قابل ذكر است كه : نسبت يك به دو در صورتى مؤثر است كه در ضمن گروه و لشگرى باشند چنانچه در آيات آمده است « فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ » : هر گاه شما صد نفر باشيد بر دويست نفر و اگر هزار نفر باشيد به دو هزار نفر غلبه خواهيد كرد . بنابر اين هر گاه يك فرد مسلمان در مقابل دو نفر از كفار قرار گيرد بدون اينكه گروه و لشگرى باشد بعيد نيست كه گفته شود در اين مورد ثبات و جهاد لازم نباشد چنانچه از شيخ در كتاب مبسوط و خلاف و نيز از مرحوم علامه در قواعد نقل شده است « 2 » . مورد سيزدهم آيهء شريفه « انْفِرُوا خِفافاً وَ ثِقالًا وَ جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ » « 3 » : براى جهاد سبك بار و سنگين بار بيرون رويد و در راه خدا با جان و مال جهاد كنيد . سيوطى در اتقان مىنويسد : اين آيه شريفه با آيات عذر نسخ شده « 4 » كه عبارتند از : « لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ » بر نابينا حرجى نيست . و « لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ . . . » و آيهء شريفه « وَ ما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً . . . » « 5 » : نبايد مؤمنين همگى بيرون روند . عتائقى مىنويسد : اين آيه شريفه با آيه « وَ ما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً . . . » و آيهء « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُباتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعاً » « 6 » : ( اى گروه مؤمنين سلاح خود را برداريد دسته دسته يا همگى براى جهاد بيرون آييد ) نسخ شده است « 7 » . شيخ زرقانى مىنويسد : آيهء شريفه با آيات عذر نسخ شده است « 8 » .

--> ( 1 ) تفسير الميزان ، ج 9 ، ص 126 . ( 2 ) جواهر الكلام ، كتاب الجهاد ، باب عدم جواز الفرار ( 3 ) سورهء توبه ، آيه 41 . ( 4 ) الاتقان ، ج 2 ، نوع 47 ، ص 23 . ( 5 ) سوره توبه ، آيه 122 . ( 6 ) سوره نساء ، آيه 71 . ( 7 ) ناسخ و منسوخ عتائقى . ( 8 ) مناهل العرفان ، ج 2 ، ص 162 .