ابى بن كعب ، معاذ بن جبل ، زيد بن ثابت و ابو زيد و ما آن را به ارث برده‌ايم « 1 » . و شارح عسقلانى مىنويسد : گوينده جملهء « و ما آن را . . . » انس است . از قتاده نقل كرده كه پرسيدم : ابو زيد كيست ؟ گفت از اعمام ما است « 2 » . و از جمله ، روايتى است كه نسائى به سند صحيح از عبد اللّه بن عمر نقل مىكند كه مىگويد : من قرآن را جمع كردم و آن را در هر شب ، قرائت مىكردم تا اينكه پيغمبر شنيد و فرمود : قرآن را در هر ماه قرائت و تمام كن « 3 » . و نيز روايتى است كه حاكم از زيد بن ثابت نقل كرده كه زيد مىگويد : ما در عصر پيغمبر قرآن را از ورقه‌ها جمع آورى كرديم . سپس حاكم مىگويد : اين حديث بر مبناى شيخين صحيح است كه بايستى در كتابهاى خود نقل مىكردند ولى نقل نكرده‌اند « 4 » . و روايات ديگرى هم به اين مضمون وارد شده كه از ترس اطاله از آنها صرف نظر كرديم « 5 » . بنابر مطالب فوق ، صحيح نيست گفته شود كه زيد ، قرآن را با دو شاهد و يا يك شاهد از سينه‌ها جمع آورى نموده است خصوصا با وجود اخبارى كه ذكر گرديد و لازم است بر كسى كه اين اخبار را معتبر مىداند به مضمون آنها ملتزم شده و عمل كند و اما احتمال اينكه مراد از جمع در اين روايات ، جمع در سينه و حافظه‌ها باشد « 6 » ، خلاف ظاهر اين روايات است خصوصا روايت زيد كه كلمهء « تأليف » در آن ذكر شده نه جمع . قول مختار پس از آنكه با دليل عقلى و اعتبار عقلائى و روايات ثابت شد كه قرآن شريف در عصر پيغمبر ( صلّى اللّه عليه و آله ) جمع آورى شده ناچار بايد احاديثى را كه ظاهرا با مختار ما منافات دارد بررسى كنيم و هر گاه معارض ديديم ، معارض را به محاملى حمل كنيم گر چه بعيد باشد تا مخالف عقل و اعتبار نباشد و آنچه در ظاهر منافى به نظر مىرسد عبارتند از :

--> ( 1 ) صحيح بخارى ، ج 6 ، ص 230 ، و نيز در باب مناقب زيد بن ثابت در كتاب مناقب نقل نموده است . ( 2 ) فتح البارى فى شرح صحيح البخارى ، ج 9 ، ص 49 . ( 3 ) تفسير البيان ، ص 145 . به نقل از الاتقان ، ج 1 ، نوع 20 ، ص 124 ( 4 ) مستدرك حاكم ج 2 ، ص 211 . ( 5 ) در اين باره رجوع كنيد به : الاتقان ، ج 1 ، ص 62 و 63 . ( 6 ) فتح البارى ، ج 7 ، ص 96 .