پژوهشى در مصحف ابن عباس عبد اللّه بن عباس بن عبد المطلب ، پسر عموى پيامبر [ ص ] است كه پيامبر [ ص ] براى او دعا كرد كه خداوند به او حكمت و تأويل كتاب عطا كند از اين رو داناترين مردم به تأويل قرآن گشت . تفسير وى قديمىترين تلاش براى بيان معانى قرآن است . در ميان صحابهء پيامبر [ ص ] بعد از وفات ايشان ، از همه سابقه‌دارتر و پيشتر ، ابن عباس بود و حتى در زمان عمر و عثمان ، تا زمان مرگش ، فتوا مىداد « 1 » . ابن مسعود دربارهء او مىگويد : « ابن عباس چه مترجم خوبى براى قرآن است ! » « 2 » وى به لقب « البحر » شهرت داشت و عطاء بن ابى رباح در اشاره به او مىگفت : « قال البحر و فعل البحر » « 3 » . برخى از تابعين كه روش او را در بررسى مسائل دينى بر گرفته بودند ، او را به گونه‌اى وصف كرده‌اند كه گويى خود را در برابر دژى از درستى و حكمت مىيابيم . ابن سعد در الطبقات الكبرى مىگويد : « سفيان بن عيينه » از عبيد اللّه بن ابى يزيد نقل مىكند كه مىگفت : « هر گاه از ابن عباس دربارهء چيزى سؤال مىشد اگر جواب آن در قرآن بود ، از قرآن بيان مىكرد و اگر در قرآن نبود و بلكه در سخنى از پيامبر [ ص ] بود ، بدان خبر مىداد و اگر ، نه در قرآن بود و نه در سخنى از پيامبر [ ص ] ، از ابوبكر و عمر نقل مىكرد و اگر در هيچ يك از اينها يافت نمىشد ، خود اجتهاد مىنمود . » « 4 » . بدين ترتيب به ميزان پاىبندى وى به اصول و التزام به ترتيب مراتب استدلال [ كتاب ، سنت . . . ] پى برده و به ميزان اخبار وى در ارتباط با تفسير قرآن و كمك جستن او از شعر در توضيح ابهامات قرآن در كتابهاى سيره واقف مىشويم كه فعلا مجال اثبات يا تحليل آن نيست . بدون شك ، ابن عباس در اجماع بر مصحف نمونه [ امام ] بوده است و اين مهم ، زمانى براى خواننده روشن خواهد شد كه رابطهء قاريان هفتگانه در سندهاى مشهورشان را با وى

--> ( 1 ) محمد بن سعد ، الطبقات الكبرى ، ج 2 ، ص 366 . ( 2 ) همان . ( 3 ) همان . ( 4 ) همان .